Narodziny nowożytnego świata — sprawdzian z historii, klasa 6

Dlaczego Europejczycy wypłynęli na ocean

Dział otwiera pytanie, które w arkuszu wraca jako zadanie otwarte: dlaczego pod koniec XV wieku Europejczycy ruszyli na otwarty ocean, choć przez stulecia trzymali się brzegów. Powodów było kilka i klucz oczekuje zwykle trzech.

Pierwszy był handlowy. Korzenie — pieprz, goździki, cynamon — sprowadzano z Azji szlakami lądowymi, a te po zajęciu Konstantynopola przez Turków w 1453 roku stały się trudniejsze i droższe. Kto znalazłby drogę morską do Indii, omijał wszystkich pośredników i brał cały zysk. Drugim powodem była nadzieja na złoto i nowe ziemie, trzecim chęć szerzenia chrześcijaństwa, a czwartym ciekawość świata, podsycana opisami podróży i odnajdywaniem dawnych dzieł geograficznych.

Żadna z tych pobudek nie wystarczyłaby jednak bez techniki, i to jest druga połowa odpowiedzi.

Jest tu także wiedza, której wtedy nie trzeba było odkrywać: o kulistości Ziemi uczeni wiedzieli od starożytności. Zadanie często zawiera to jako pułapkę — Kolumb nie dowodził, że Ziemia jest kulą, lecz że da się dopłynąć do Azji, żeglując na zachód. Pomylił się wyłącznie w rachunku odległości, bo Ziemię uważał za znacznie mniejszą, niż jest.

Pierwszeństwo miała Portugalia. Książę Henryk, nazwany Żeglarzem, zebrał żeglarzy i kreślarzy map i przez kilkadziesiąt lat wysyłał wyprawy coraz dalej wzdłuż Afryki. W 1488 roku Bartolomeo Diaz minął południowy kraniec kontynentu, nazwany Przylądkiem Dobrej Nadziei, i otworzył drogę wokół Afryki. Hiszpania weszła do rywalizacji później, dlatego postawiła na kierunek zachodni. Oba państwa podzieliły między siebie nieznane jeszcze ziemie umową zawartą w Tordesillas w 1494 roku — linią przeprowadzoną przez Atlantyk.

W arkuszu ta część pojawia się jako polecenie „wymień trzy przyczyny” oraz jako dopasowanie wynalazku do zastosowania. Druga forma bywa trudniejsza, bo busolę i astrolabium łatwo pomylić: busola wskazuje kierunek, a astrolabium pozwala ustalić, jak daleko na północ albo południe znajduje się statek. Karawela z kolei jest odpowiedzią na pytanie o statek, nie o przyrząd.

Cztery wyprawy, które zmieniły mapę świata

Tę część najlepiej opanować tabelą, bo zadanie na dopasowanie żeglarza do osiągnięcia jest w arkuszu pewne. Trzeba umieć przypisać nazwisko, rok i dokonanie — same nazwiska nie dają punktu.

Kolumb był Genueńczykiem w służbie hiszpańskiej. Wypłynął z trzema statkami w sierpniu 1492 roku, a 12 października jego ludzie stanęli na wyspie, którą nazwał San Salvador. Odbył jeszcze trzy wyprawy i do końca życia był przekonany, że dotarł do Azji — stąd wzięła się nazwa „Indianie”, używana wobec mieszkańców Ameryki. Nowy kontynent nazwano Ameryką od imienia Amerigo Vespucciego, który pierwszy napisał, że to osobna część świata, a nie skraj Azji.

Vasco da Gama zrobił to, do czego Portugalia dążyła przez dziesięciolecia: w 1498 roku dotarł do indyjskiego wybrzeża i wrócił z ładunkiem korzeni kupionych bez pośredników. Od tej wyprawy Portugalia stała się potęgą handlową.

Magellan wypłynął w 1519 roku z pięcioma statkami, znalazł przejście na południu Ameryki — cieśninę, która nosi dziś jego imię — i przepłynął ogromny, nieznany ocean. Zginął w 1521 roku na Filipinach, a do Hiszpanii wrócił w 1522 roku jeden statek pod dowództwem Juana Sebastiána Elcano. Rejs trwał 1522 − 1519 = 3 lata.

Znaczenie tej ostatniej wyprawy jest podwójne i o oba pyta klucz: potwierdziła w praktyce kulistość Ziemi i pokazała, jak wielki jest naprawdę świat. Mapy po 1522 roku przestały być zgadywaniem.

Dwie daty z tabeli warto znać dokładniej niż pozostałe. Rok 1492 zamyka w podręcznikach średniowiecze i otwiera czasy nowożytne, więc pytanie o granicę epok ma właśnie tę odpowiedź. Rok 1498 jest ważny, bo dopiero on dał Europie to, czego szukała od początku — bezpośrednią drogę morską do Indii. Kolumb tej drogi nie znalazł, choć właśnie po nią wyruszył.

Podbój Ameryki: Aztekowie, Inkowie i cena zwycięstwa

Zanim przybyli Europejczycy, w Amerykach istniały państwa z miastami, świątyniami, pismem i kalendarzem. Na terenie dzisiejszego Meksyku rządzili Aztekowie ze stolicą zbudowaną na wyspie wśród jeziora, wcześniej mieszkali tam Majowie, a w Andach rozciągało się państwo Inków z siecią dróg górskich i wiszących mostów. Zadanie często każe przypisać lud do obszaru na mapie, więc warto zapamiętać trzy miejsca: Jukatan, Meksyk, Andy.

Hiszpańscy zdobywcy pokonali oba państwa w ciągu kilkunastu lat. Hernán Cortés rozbił Azteków w latach 1519–1521, Francisco Pizarro pokonał Inków w latach trzydziestych XVI wieku. Najczęstsze pytanie tej części brzmi: jak kilkuset ludzi mogło zwyciężyć armie liczone w tysiącach. Odpowiedź wymaga co najmniej trzech powodów.

Pierwszy to przewaga techniczna: broń palna, stalowe miecze i zbroje oraz konie, których w Amerykach nie znano. Drugi to sojusze — Cortés dobrał sobie ludy podbite wcześniej przez Azteków, które chciały się od nich uwolnić. Trzeci, najgroźniejszy, to choroby: ospa i odra przywiezione z Europy zabiły więcej mieszkańców niż walki, bo nikt nie miał na nie odporności. Czwartym bywa zaskoczenie i wierzenia, które nakazywały ostrożność wobec przybyszów.

Skutki podboju trzeba umieć nazwać wprost, bo klucz nie przyjmuje ogólników. Miasta i świątynie zburzono, złoto i srebro wywieziono do Europy, dawne pisma zniszczono, a ludność zapędzono do pracy w kopalniach i na plantacjach. Gdy zabrakło rąk do pracy, zaczęto sprowadzać niewolników z Afryki — tak powstał handel, który przez następne trzysta lat przewiózł przez Atlantyk miliony ludzi.

W zadaniu z poleceniem „oceń” wolno napisać, że odkrycia były dla Europy korzyścią, a dla mieszkańców Ameryki i Afryki katastrofą. Taka dwustronna ocena jest tu pełną odpowiedzią, bo odpowiada faktom po obu stronach oceanu.

Warto też wiedzieć, co z tych cywilizacji przetrwało, bo zadanie czasem o to pyta. Majowie zostawili piramidy schodkowe, kalendarz i własne pismo, Aztekowie — ślady stolicy pod dzisiejszym miastem Meksyk, Inkowie — drogi, mury z dopasowanych bloków kamienia i wiedzę o uprawie górskich tarasów. Nie znali natomiast koła w transporcie ani żelaza, a zapisy prowadzili inaczej niż Europejczycy.

Skutki odkryć po obu stronach Atlantyku

To jedyna tabela w tym dziale, której nie da się uzupełnić z pamięci jednym słowem — każdą rubrykę trzeba rozumieć. Dlatego właśnie w arkuszu pojawia się jako zadanie z lukami w obu kolumnach.

Dwa z tych skutków warto umieć wyjaśnić szerzej. Pierwszy to zmiana szlaków handlowych. Przez cały wiek XV najbogatsze były miasta włoskie, bo przez nie przechodził towar z Azji. Po odkryciach główne drogi przebiegały przez Atlantyk, więc bogactwo przeniosło się do portów Hiszpanii, Portugalii i Niderlandów, a miasta włoskie podupadły. Drugi to wzrost cen: do Europy popłynęło tyle srebra, że pieniądz stracił wartość, a za ten sam towar trzeba było płacić coraz więcej.

Trzeba też znać samo pojęcie kolonii: to ziemia podporządkowana obcemu państwu, rządzona przez jego urzędników i eksploatowana na jego korzyść. Mieszkańcy kolonii nie mieli praw takich jak mieszkańcy państwa, które nimi rządziło.

Nowe rośliny bywają osobnym zadaniem, bo łatwo je pomylić z kierunkiem. Z Ameryki do Europy przywieziono ziemniaka, kukurydzę, pomidora, fasolę, kakao i tytoń. W drugą stronę popłynęły pszenica, trzcina cukrowa, bydło, konie i owce. Ziemniak w kolejnych stuleciach uratował Europę od głodu — i to jest skutek, o którym klucz pamięta.

Handel niewolnikami bywa osobnym zadaniem i ma własny schemat, nazywany handlem trójkątnym. Z Europy wieziono do Afryki tkaniny, broń i wyroby metalowe; z Afryki do Ameryki ludzi sprzedanych w niewolę; z Ameryki do Europy cukier, bawełnę i tytoń wyprodukowane ich rękami. Każdy odcinek dawał zysk, a cały układ utrzymał się aż do XIX wieku.

Renesans: czym nowa epoka różniła się od poprzedniej

Drugi wątek działu nie ma ani jednej bitwy i dlatego bywa powtarzany na końcu, a pytań o niego jest w arkuszu równie dużo. Renesans, czyli odrodzenie, narodził się w miastach włoskich w XIV wieku i w ciągu dwóch stuleci objął resztę Europy. Nazwa oznacza powrót do wzorów starożytnej Grecji i Rzymu — do ich architektury, rzeźby, poezji i filozofii.

Pytanie „dlaczego właśnie we Włoszech” ma trzy odpowiedzi, z których klucz wymaga dwóch. Po pierwsze, leżały tam ruiny i rzeźby starożytnego Rzymu, które można było po prostu oglądać. Po drugie, bogate miasta handlowe miały pieniądze na zamawianie dzieł sztuki. Po trzecie, po upadku Konstantynopola w 1453 roku do Włoch przybyli uczeni znający grekę i przywieźli dawne rękopisy.

Zadanie z dwiema ilustracjami — jedną z poprzedniej epoki, drugą renesansową — i poleceniem „wskaż różnice” jest w arkuszu niemal pewne. Uzasadnienie musi dotyczyć konkretu: proporcji ciała, głębi obrazu, światła, tematu, tła. Samo „ten obraz jest piękniejszy” nie jest różnicą między epokami.

W architekturze szuka się półkolistych arkad, kolumn, symetrii i kopuł, a w Polsce dodatkowo attyki — ozdobnej ścianki zasłaniającej dach, dobrze widocznej na zdjęciach renesansowych ratuszy i dziedzińców.

Granice epok trzeba umieć podać, bo zadanie zamknięte często o nie pyta. Za początek czasów nowożytnych przyjmuje się najczęściej rok 1492, czasem zajęcie Konstantynopola albo wynalezienie druku. Renesans w sztuce zaczął się wcześniej, już w XIV wieku we Włoszech. Z tej rozbieżności wynika wniosek, który warto zapamiętać: epoka w sztuce i epoka w dziejach politycznych nie muszą zaczynać się tego samego roku.

Humanizm, mecenat i sztuka — na co patrzeć w zadaniu z ilustracją

Humanizm to prąd myślowy renesansu i jedno z pojęć, których definicję trzeba umieć podać własnymi słowami. Chodzi o przekonanie, że człowiek, jego rozum, ciało i doczesne sprawy są warte uwagi i opisu. Humaniści uczyli się greki i łaciny, czytali dawnych autorów w oryginale, zbierali rękopisy i zakładali szkoły. Nie odrzucali religii — przesuwali tylko środek zainteresowania na człowieka.

Druga rzecz, bez której renesansu by nie było, to mecenat: pieniądze dawane twórcom przez bogatych możnych, kupców i dostojników kościelnych. Zadanie często każe wyjaśnić, czym był mecenat i dlaczego miał znaczenie — bez stałego zamówienia malarz czy rzeźbiarz nie mógł pracować latami nad jednym dziełem.

Trzech twórców wraca w arkuszach najczęściej. Leonardo da Vinci malował portrety i scenę ostatniej wieczerzy, a przy tym projektował maszyny i badał budowę ciała — jest przykładem człowieka wszechstronnego, którego nazywa się dziś człowiekiem renesansu. Michał Anioł wyrzeźbił posąg Dawida i pokrył malowidłami sklepienie kaplicy w Watykanie. Rafael malował spokojne, symetryczne sceny i wizerunki Madonny.

W zadaniu z ilustracją trzeba wskazać cechy, nie wrażenia. Pięć rzeczy warto umieć nazwać: perspektywę, czyli wrażenie głębi; proporcje ciała zgodne z naturą; światłocień budujący bryłę; temat świecki, na przykład portret albo scenę z mitologii; symetryczny układ postaci.

Na koniec uwaga o zasięgu. Renesans dotarł do Polski w XVI wieku i zostawił ślad w budowlach, które można zobaczyć do dziś — w arkadowych dziedzińcach, kaplicach z kopułami i ratuszach z attyką. Pytanie o jeden przykład z własnego regionu pojawia się czasem jako zadanie dodatkowe i wystarczy do niego nazwa obiektu oraz jedna cecha.

Obok malarzy i rzeźbiarzy pytanie bywa o pisarzy. Najbardziej znanym humanistą Europy był Erazm z Rotterdamu, który wyśmiewał ludzkie wady i wzywał do czytania Pisma Świętego w języku oryginału. Z tego samego pokolenia pochodzi Tomasz Morus, autor opisu wymyślonej, sprawiedliwie urządzonej wyspy. Obu wystarczy znać jednym zdaniem — co głosili, a nie co napisali zdanie po zdaniu.

Druk i Kopernik: dwa wynalazki, które przestawiły myślenie

Około 1450 roku Jan Gutenberg z Moguncji złożył razem trzy rzeczy: ruchome metalowe czcionki, prasę wzorowaną na winiarskiej i tłustą farbę trzymającą się metalu. Powstała z tego technika, która pozwalała odbić tę samą stronę setki razy. Pierwszą wielką książką wydrukowaną w jego warsztacie była Biblia.

Skutki druku to materiał na pewne zadanie otwarte i klucz chce co najmniej trzech. Książki potaniały, bo nie trzeba było przepisywać ich ręcznie przez miesiące. Rosła liczba ludzi umiejących czytać. Ta sama treść trafiała w wielu miejscach w identycznym brzmieniu, co umożliwiło rozwój nauki. Wreszcie — druk rozniósł po Europie nowe idee szybciej, niż ktokolwiek mógł je zatrzymać, i to właśnie dzięki niemu reformacja objęła pół kontynentu w ciągu kilkudziesięciu lat.

Drugi przełom dotyczy obrazu świata. Przez kilkanaście stuleci przyjmowano, że Ziemia jest nieruchomym środkiem wszechświata, a Słońce i planety krążą wokół niej. Mikołaj Kopernik, kanonik z Warmii, przez lata prowadził obserwacje i w dziele wydanym w 1543 roku wyłożył pogląd odwrotny: Ziemia jest planetą i razem z innymi obiega Słońce.

Trzeba umieć powiedzieć, czym to groziło. Nowy układ odbierał człowiekowi i jego planecie miejsce w środku stworzenia, a zarazem podważał powagę dawnych uczonych. Dlatego teoria przyjmowała się wolno, a jej obrońcy mieli kłopoty — Galileusz, który oglądał niebo przez teleskop i potwierdził wnioski Kopernika, musiał się ze swoich poglądów wycofać przed sądem kościelnym.

Oba wynalazki łączy jedna myśl, o którą pyta zadanie podsumowujące: zaczęto wierzyć raczej własnej obserwacji i sprawdzalnemu wyliczeniu niż powadze dawnych autorów. Na tym polegał początek nauki w dzisiejszym rozumieniu.

Dwie liczby pomagają zrozumieć skalę zmiany. Przepisanie jednej księgi ręcznie zajmowało kopiście miesiące, a warsztat drukarski odbijał tyle samo stron w ciągu dnia. W pięćdziesiąt lat od wynalazku w Europie działało już kilkaset drukarni, między innymi w Krakowie. Dlatego w zadaniu o skutki druku wolno napisać, że zmienił się nie tylko sposób wytwarzania książek, ale i liczba ludzi mających do nich dostęp.

Reformacja i kontrreformacja: od 95 tez do soboru trydenckiego

Trzeci wątek działu zaczyna się od listy zarzutów. Duchowieństwo bywało bogate i mało wykształcone, urzędy kościelne sprzedawano, a największe oburzenie budził handel odpustami, czyli pobieranie pieniędzy w zamian za odpuszczenie kar za grzechy. 31 października 1517 roku zakonnik Marcin Luter ogłosił w Wittenberdze 95 tez, w których tę praktykę zaatakował. Nie zamierzał zakładać nowego Kościoła — chciał naprawy starego.

Nauka Lutra jest w arkuszu pytaniem o cztery szczegóły: jedynym źródłem wiary ma być Pismo Święte, nabożeństwa odprawia się w języku zrozumiałym dla wiernych, duchowni mogą zakładać rodziny, a sakramentów zostają dwa. Sam Luter przetłumaczył Biblię na niemiecki, co rozniosło jego naukę razem z drukiem.

Spory religijne doprowadziły w krajach niemieckich do wojny, a ta do ugody zawartej w Augsburgu w 1555 roku. Przyjęto w niej zasadę, że wyznanie poddanych określa władca danego kraju. Od 95 tez do tej ugody upłynęło 1555 − 1517 = 38 lat.

Odpowiedź Kościoła nazywamy kontrreformacją i składała się z trzech części. Sobór obradujący w Trydencie od 1545 do 1563 roku, czyli 1563 − 1545 = 18 lat, potwierdził dotychczasowe zasady wiary, nakazał zakładanie szkół dla przyszłych księży i ogłosił spis książek zakazanych. Powołano zakon jezuitów, który prowadził szkoły uznawane wtedy za najlepsze w Europie. Działała też inkwizycja, sąd ścigający poglądy uznane za błędne.

Zasięg reformacji bywa zadaniem z mapą Europy. Luteranizm przyjęły północne kraje niemieckie i państwa skandynawskie, kalwinizm — Szwajcaria, Niderlandy i Szkocja, anglikanizm — Anglia. Przy dawnym wyznaniu pozostały Hiszpania, Włochy, Francja i południe krajów niemieckich. Pytanie o skutek całości ma jedną dobrą odpowiedź: zachodnie chrześcijaństwo podzieliło się trwale, a różnice wyznaniowe stały się na długo przyczyną wojen.

Plan powtórki: cztery bloki tematyczne, nie jedna lista

W tym dziale nie opłaca się uczyć wszystkiego naraz, bo trzy wątki mieszają się w pamięci: żeglarze zaczynają nazywać się jak reformatorzy, a daty odkryć wędrują do reformacji. Lepiej przerobić cztery bloki w czterech osobnych podejściach po dwadzieścia minut.

Blok pierwszy robi się z mapą świata. Trasy czterech wypraw rysujemy strzałkami na konturze — Afryka, Atlantyk, Ocean Indyjski, droga wokół Ziemi. Narysowana trasa zostaje w pamięci znacznie lepiej niż przeczytana nazwa, a mapa z zaznaczonymi kierunkami pojawia się w arkuszu jako osobne zadanie.

Blok drugi to jedyna część, w której trzeba pisać zdaniami. Skutek musi być nazwany konkretnie: nie „było ciężko”, lecz „ludność wymierała od przywiezionych chorób”. Warto przygotować po trzy takie zdania na każdą stronę oceanu.

Blok trzeci robimy obrazkami. Dwa zdjęcia z Internetu albo z albumu, do każdego jedno zdanie o proporcjach i głębi. Po pięciu takich próbach rozpoznanie epoki przestaje być zgadywaniem.

Blok czwarty wymaga tylko trzech wierszy tabeli wyznań i dwóch dat. Na końcu warto sprawdzić jedno rozróżnienie, na którym najczęściej traci się punkt: reformacja to ruch, który doprowadził do powstania nowych wyznań, a kontrreformacja to odpowiedź Kościoła na ten ruch.

Cztery podejścia najlepiej rozłożyć na dwa dni, po dwa bloki dziennie, a wieczór przed sprawdzianem zostawić na samo przejrzenie trzech tabel. Jeżeli czasu jest mniej, pierwszeństwo mają bloki pierwszy i czwarty, bo właśnie z nich pochodzi najwięcej zadań zamkniętych.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Nasz arkusz do tego działu rozpoczyna się mapą świata z trasami wypraw do dorysowania i nazwami oceanów oraz przylądków do wpisania. Dalej idą trzy tabele do uzupełnienia — żeglarze z latami i dokonaniami, skutki odkryć w dwóch kolumnach oraz trzy wyznania z twórcami i zasadami. Kolejne polecenia to porównanie dwóch ilustracji z różnych epok z uzasadnieniem, dopasowanie pojęć takich jak kolonia, humanizm, mecenat, odpust, inkwizycja i czcionka, obliczenia na odstępach między datami oraz trzy zadania otwarte: o przyczynach odkryć, o skutkach wynalezienia druku i o różnicy między reformacją a kontrreformacją.

Sprawdzian przygotowaliśmy w dwóch wersjach, A i B, o jednakowej punktacji i jednakowym zakresie, co pozwala rozdać je naprzemiennie albo zostawić jedną na poprawę. W pakiecie czeka też krótsza kartkówka obejmująca ten sam materiał.

Do każdego elementu dołączony jest klucz odpowiedzi w osobnym podfolderze, z punktacją rozpisaną na zadania i z wariantami uznawanymi w odpowiedziach otwartych. Pliki mają format PDF na A4 i drukują się bez zmiany ustawień. Zadania są autorskie, a ich zakres wyznacza podstawa programowa MEN dla tej klasy.

Najczęstsze błędy i pułapki

Zestaw poniżej powstał z kluczy do naszych arkuszy. Trzy czwarte potknięć to przypisanie dokonania niewłaściwej osobie albo pomylenie dwóch pojęć o podobnym brzmieniu.

Kolumb odkrył Amerykę i o tym wiedział. Do końca życia uważał, że dopłynął do Azji. Osobną część świata rozpoznał w tych ziemiach Amerigo Vespucci i od jego imienia wzięła się nazwa kontynentu.

Kolumb dowiódł, że Ziemia jest kulą. O kulistości Ziemi wiedziano od starożytności. Dowodem w praktyce była dopiero wyprawa Magellana, która opłynęła świat.

Magellan opłynął Ziemię. Zginął na Filipinach w 1521 roku. Rejs dokończyła jego wyprawa pod dowództwem Elcano.

Vasco da Gama dotarł do Indii przez Atlantyk. Popłynął na wschód, wokół Afryki, korzystając z drogi otwartej przez Diaza.

Aztekami rządził Pizarro, a Inkami Cortés. Jest odwrotnie: Cortés podbił Azteków w Meksyku, Pizarro Inków w Andach.

Hiszpanie wygrali tylko dzięki broni palnej. Równie ważne były choroby, na które mieszkańcy Ameryki nie mieli odporności, oraz sojusze z ludami podbitymi wcześniej przez Azteków.

Renesans to styl w architekturze. To cała epoka w kulturze — obejmuje sztukę, literaturę, naukę i sposób myślenia o człowieku.

Humanizm oznacza odrzucenie religii. Oznacza przesunięcie uwagi na człowieka i jego sprawy, bez zerwania z wiarą.

Druk wynalazł Kopernik. Druk z ruchomych czcionek to dzieło Gutenberga około 1450 roku; Kopernik ogłosił w 1543 roku nowy układ świata.

Reformacja i kontrreformacja to to samo zjawisko. Pierwsza doprowadziła do powstania nowych wyznań, druga była odpowiedzią Kościoła — soborem, szkołami i zakonem jezuitów.

Luter chciał założyć nowy Kościół. Na początku żądał naprawy istniejącego; nowe wyznanie powstało dopiero w następstwie sporu.