Europa po kongresie wiedeńskim — sprawdzian z historii, klasa 7

Trzy zasady kongresu wiedeńskiego

Przedstawiciele zwycięskich mocarstw obradowali w Wiedniu od 1814 do 1815 roku, a głos decydujący miał austriacki minister Klemens von Metternich. Zadanie stawiali sobie jasno: usunąć wszystko, co w Europie zmieniła rewolucja francuska i Napoleon, oraz tak poukładać granice, by żadne państwo nie mogło już samo narzucić woli pozostałym. Z tego zamiaru wzięły się trzy zasady, które na sprawdzianie trzeba umieć nie tylko wymienić, ale też rozpoznać w konkretnej decyzji.

Uczestnicy obrad nie pytali mieszkańców o zdanie, bo uznawali, że o granicach decydują władcy, a nie narody. Ziemie przyznawano „za zasługi” i dla wyrównania rachunków: Prusy dostały Nadrenię i część Saksonii, Austria obszary we Włoszech, Wielka Brytania umocniła panowanie na morzach, a Rosja zyskała najwięcej na wschodzie Europy. Zamiast rozbitych przez Napoleona Niemiec powołano Związek Niemiecki — luźną federację kilkudziesięciu państw pod przewodnictwem Austrii.

Ta ostatnia decyzja jest kluczem do całego działu. Kongres celowo nie dopuścił do powstania jednych Niemiec ani jednych Włoch, bo silne państwo narodowe w środku kontynentu zniszczyłoby równowagę. Dlatego kolejne pięćdziesiąt lat to historia narodów, które chciały dokładnie tego, czego Wiedeń zabronił. Porządek wiedeński przetrwał dłużej, niż ktokolwiek się spodziewał, ale zaczął pękać już po piętnastu latach.

Dwie uwagi praktyczne. Po pierwsze, kongres nie był jednorazowym spotkaniem — obradował wiele miesięcy, przerwany jeszcze powrotem Napoleona z Elby i kampanią zakończoną pod Waterloo. Po drugie, nie wszystkie postanowienia dotyczyły granic: w Wiedniu zakazano handlu niewolnikami i ustalono zasady żeglugi po rzekach międzynarodowych. Zadania zestawieniowe potrafią zapytać właśnie o taki mniej oczywisty punkt, dlatego nie ograniczaj powtórki do mapy.

Co kongres zrobił z ziemiami polskimi

Dla Polaków ustalenia wiedeńskie oznaczały utrwalenie rozbiorów w nowej formie. Księstwo Warszawskie, utworzone przez Napoleona, zostało podzielone, a na jego miejscu powstały cztery obszary o różnym statusie. Ten podział trzeba znać na pamięć, bo pojawia się i w zadaniach z mapą, i w tabelach do uzupełnienia.

Najwięcej swobód otrzymało Królestwo Polskie i dlatego właśnie o nim pytają polecenia najczęściej. Konstytucja z 1815 roku gwarantowała sejm, osobną armię, polski język w urzędach i szkołach oraz prawa obywatelskie. W praktyce car i jego urzędnicy łamali ją od pierwszych lat: sejm zwoływano rzadko, wprowadzono cenzurę, a opozycję zastraszano. Napięcie między literą konstytucji a praktyką rządzenia doprowadziło w 1830 roku do powstania listopadowego.

Warto przy tym zauważyć rzecz, o którą pytają zadania otwarte: mimo braku państwa rozwijała się na tych ziemiach gospodarka i oświata. Powstały Uniwersytet Warszawski, Towarzystwo Przyjaciół Nauk i okręg przemysłowy wokół Zagłębia, a minister Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki porządkował finanse Królestwa. Ta praca nie zastępowała niepodległości, ale pokazuje, że „po kongresie” nie oznacza „w zastoju”. Wolne Miasto Kraków przetrwało do 1846 roku, gdy po nieudanym powstaniu krakowskim Austria włączyła je do Galicji.

Uważaj przy nazwach, bo są podobne i łatwo je pomylić. Królestwo Polskie bywa nazywane Kongresowym — właśnie od kongresu, który je utworzyło. Wielkie Księstwo Poznańskie, mimo okazałej nazwy, nie miało ani sejmu, ani wojska. A Wolne Miasto Kraków nazywano też Rzeczpospolitą Krakowską, choć jego samodzielność była pozorna: trzej zaborcy trzymali tam swoich rezydentów i decydowali o najważniejszych sprawach.

Święte Przymierze i system Metternicha

Ustalenia trzeba było jeszcze czymś pilnować i tę rolę przyjęły na siebie trzy monarchie. W 1815 roku Rosja, Austria i Prusy zawarły Święte Przymierze, zobowiązując się do wspólnej obrony istniejącego porządku, także przez zbrojną interwencję w państwie ogarniętym rewolucją. Deklarowanym fundamentem były zasady chrześcijańskie, rzeczywistym celem — gaszenie ruchów narodowych i liberalnych, gdziekolwiek się pojawią.

Narzędzia były dwa. Pierwszym były kongresy mocarstw, na których podejmowano decyzję o wysłaniu wojsk; w ten sposób stłumiono rewolucje w Neapolu i w Hiszpanii. Drugim była policja polityczna, cenzura prasy i nadzór nad uniwersytetami. Metternich uważał studentów i profesorów za najgroźniejszych wrogów porządku, bo właśnie na uczelniach powstawały tajne związki młodzieży marzącej o zjednoczonych Włoszech i Niemczech. Dla tego zestawu metod używa się nazwy „system Metternicha”.

System działał, dopóki mocarstwa trzymały się razem. Pierwsze pęknięcie przyniosła sprawa grecka: Grecy walczący z Turcją byli rewolucjonistami, których wedle zasad należało zostawić własnemu losowi, ale Rosja, Francja i Wielka Brytania poparły ich i w 1830 roku Grecja uzyskała niepodległość. Okazało się, że interes mocarstwa jest ważniejszy od zasady legitymizmu.

Wielka Brytania zresztą od początku stała na uboczu Świętego Przymierza. Miała własny parlament, własny układ gospodarczy i nie zamierzała wysyłać wojsk, by przywracać na trony obcych królów. To rozróżnienie bywa punktowane: pytanie „które państwo nie należało do Świętego Przymierza” ma odpowiedź „Wielka Brytania”, a nie „Francja”. Francja po kongresie wróciła do grona mocarstw i w latach dwudziestych sama wzięła udział w interwencji w Hiszpanii.

Poza Europą zasady przymierza nie zadziałały wcale. Kolonie hiszpańskie w Ameryce Południowej jedna po drugiej ogłaszały niepodległość, a mocarstwa nie miały ani flot, ani pieniędzy, by im to odebrać. Zapamiętaj ten wniosek, bo polecenia otwarte lubią pytać o granice skuteczności systemu: działał tam, gdzie można było szybko wysłać armię, i rozsypywał się wszędzie, gdzie trzeba było przepłynąć ocean.

Rok 1830 i Wiosna Ludów: dwie fale buntu

Porządek wiedeński został zakwestionowany dwukrotnie, w odstępie osiemnastu lat, i za każdym razem wstrząs zaczynał się w Paryżu. W 1830 roku Francuzi obalili w rewolucji lipcowej króla Karola X i osadzili na tronie Ludwika Filipa, nazywanego królem mieszczan. Wieść o tym poruszyła całą Europę: Belgowie oderwali się od Niderlandów i utworzyli własne państwo, a w listopadzie wybuchło powstanie w Królestwie Polskim.

Druga fala była znacznie szersza. Od lutego 1848 roku, przez kilkanaście miesięcy, rewolucje objęły niemal cały kontynent — i stąd nazwa Wiosna Ludów.

Z tabeli widać wniosek, którego oczekują polecenia otwarte: w krótkiej perspektywie Wiosna Ludów skończyła się przegraną prawie wszędzie. Dłuższy rachunek wygląda inaczej. Zniesiono poddaństwo chłopów w monarchii austriackiej, w tym w Galicji, upadł Metternich, a hasła jedności narodowej przestały być marzeniem wąskich kółek i stały się programem politycznym. Od kongresu do Wiosny Ludów upłynęło 1848 − 1815 = 33 lata, czyli jedno pokolenie — i tyle wystarczyło, by żądania narodów wyszły z konspiracji na barykady.

Obie fale miały ten sam mechanizm rozchodzenia się i to także bywa tematem polecenia. Najpierw wybuchało w Paryżu, bo tam istniała liczna ludność miejska, prasa i tradycja rewolucyjna. Potem wiadomość biegła przez gazety i pocztę do kolejnych stolic, gdzie czekały już gotowe grupy spiskowców. Dlatego w podręcznikach mówi się o fali, a nie o kilku niezależnych buntach — kolejność dat w zadaniu ma właśnie tę logikę odzwierciedlać.

Rewolucja przemysłowa: maszyna, kolej, fabryka

Równolegle do polityki zmieniała się podstawa życia codziennego, i to szybciej niż kiedykolwiek wcześniej. Punktem wyjścia była ulepszona maszyna parowa Jamesa Watta, która dała napęd niezależny od wiatru, wody i siły mięśni. Można ją było postawić wszędzie, więc fabryki przestały trzymać się rzek, a zakłady zaczęły skupiać się tam, gdzie był węgiel i ruda. Tak powstały okręgi przemysłowe: angielskie, belgijskie, niemieckie, a na ziemiach polskich Zagłębie Dąbrowskie i okolice Łodzi.

Drugim przełomem był transport. Parowóz George'a Stephensona pociągnął w 1830 roku pierwszy pociąg na linii łączącej Liverpool z Manchesterem, a w ciągu następnych trzydziestu lat kolej pokryła Europę siecią tysięcy kilometrów torów. Statki parowe skróciły rejs przez Atlantyk z tygodni do kilku dni. Telegraf pozwolił przesłać wiadomość szybciej, niż mógł ją dowieźć człowiek — po raz pierwszy w dziejach informacja wyprzedziła podróżnego.

Trzecia zmiana dotyczyła sposobu pracy. W warsztacie rzemieślniczym jeden człowiek wykonywał wyrób od początku do końca. W fabryce robotnik obsługiwał jedną maszynę i powtarzał jedną czynność przez dwanaście godzin, a tempo narzucał mu nie majster, lecz mechanizm. Produkcja masowa obniżyła ceny i poszerzyła rynek, ale odebrała pracy samodzielność.

Skutkiem ubocznym był gwałtowny wzrost miast. Ludzie opuszczali wsie, bo w fabryce płacono gotówką, i w ciągu pokolenia miejscowości liczące kilka tysięcy mieszkańców stawały się stutysięcznymi ośrodkami bez kanalizacji, szkół i szpitali. Zadania źródłowe z tego działu najczęściej pokazują właśnie ten kontrast: dumne zdjęcie hali maszyn obok opisu robotniczej dzielnicy.

Na ziemiach polskich zmiana przebiegała nierówno i to rozróżnienie warto mieć gotowe. Najszybciej uprzemysłowił się zabór prusko-śląski oraz Królestwo Polskie z Łodzią i Zagłębiem, bo trafiły w obręb dużych rynków zbytu. Galicja pozostała rolnicza i uboga, bez węgla i bez kapitału. Dlatego zadania porównawcze pytają nie o „ziemie polskie” w ogóle, lecz o konkretny zabór.

Nowe grupy społeczne i kwestia robotnicza

Przemysł przebudował drabinę społeczną. Na jej szczycie, obok dawnej arystokracji, stanęła burżuazja: właściciele fabryk, bankierzy, wielcy kupcy. Ich majątek pochodził nie z ziemi i urodzenia, lecz z kapitału, dlatego domagali się praw politycznych odpowiadających ich znaczeniu gospodarczemu. Pod nimi rosła nowa warstwa średnia — inżynierowie, urzędnicy, lekarze, nauczyciele. Najniżej, ale najliczniej, znalazł się proletariat, czyli robotnicy, którzy nie mieli nic poza możliwością sprzedania własnej pracy.

Warunki w zakładach wyglądały w pierwszej połowie wieku podobnie w całej Europie. Dzień pracy trwał od dwunastu do czternastu godzin, nie było urlopów ani ubezpieczeń, a wypadek przy maszynie oznaczał utratę zarobku i mieszkania. Zatrudniano kobiety i dzieci, bo płacono im mniej: ośmiolatek przy krośnie dostawał ułamek stawki dorosłego. Ten zespół problemów nazywa się w podręcznikach kwestią robotniczą.

Odpowiedzi szukano w trzech kierunkach. Robotnicy zaczęli się organizować w związki zawodowe i strajkować; w Wielkiej Brytanii ruch czartystów zebrał miliony podpisów pod petycją o prawo wyborcze dla wszystkich mężczyzn. Państwa wprowadzały pierwsze ustawy ograniczające pracę dzieci i długość dnia roboczego. Część przedsiębiorców i reformatorów budowała osiedla, szkoły i kasy zapomogowe przy fabrykach.

Pamiętaj o jednym rozróżnieniu, na którym uczniowie tracą punkty. Burżuazja to nie to samo co mieszczaństwo w znaczeniu średniowiecznym, a proletariat to nie chłopi — robotnik nie ma własnego warsztatu ani ziemi i żyje z pensji. Zadania zestawieniowe często proszą o wpisanie obu grup do tabeli razem ze źródłem ich dochodu.

Przy okazji zmieniła się pozycja kobiet. Praca w fabryce i w sklepie dała im własny zarobek, a wraz z nim argument w sporze o prawa — najpierw o dostęp do szkół i studiów, później o głos w wyborach. Ruch domagający się tego głosu nazywa się emancypacyjnym i w podręcznikach pojawia się właśnie w tym rozdziale, obok kwestii robotniczej, bo oba wyrosły z tej samej przebudowy gospodarki.

Cztery prądy polityczne nowego stulecia

Nowe problemy wywołały nowe programy. W dziewiętnastym wieku ukształtowały się cztery wielkie prądy ideowe, które do dziś wracają w sporach politycznych, i sprawdziany wymagają ich rozpoznawania po haśle albo po fragmencie wypowiedzi.

Najgłośniejszą odmianę socjalizmu sformułowali Karol Marks i Fryderyk Engels, którzy w 1848 roku wydali „Manifest komunistyczny”. Twierdzili, że dziejami rządzi walka klas i że robotnicy muszą przejąć fabryki siłą. Obok tej wersji istniał jednak socjalizm reformatorski, liczący na stopniowe zmiany przez prawo i spółdzielnie, oraz katolicka nauka społeczna, wzywająca do sprawiedliwej płacy bez niszczenia własności.

Dwa prądy łączyły się w praktyce najczęściej. Liberałowie i nacjonaliści walczyli razem o konstytucję i o zjednoczenie kraju, bo jedno bez drugiego wydawało się niemożliwe; właśnie ten sojusz wyszedł na barykady Wiosny Ludów. Przy zadaniu z cytatem szukaj więc słów kluczowych: „wolność i konstytucja” wskazuje liberalizm, „nasz naród, nasze państwo” nacjonalizm, „praca i płaca” socjalizm, a „ład odziedziczony po przodkach” konserwatyzm.

Na ziemiach polskich te prądy przybrały własną postać, bo nie było państwa, o którego ustrój można by się spierać. Spór szedł więc o drogę do niepodległości: jedni wierzyli w kolejne powstanie, inni w pracę nad oświatą i gospodarką, która wzmocni społeczeństwo przed właściwym momentem. Pierwsze stanowisko nazywa się nurtem niepodległościowym i powstańczym, drugie pracą organiczną. W zadaniach otwartych bywa polecenie oceny obu dróg — i wtedy trzeba podać argument za każdą z nich, a nie tylko wybrać jedną.

Zjednoczenie Włoch i Niemiec: dwie drogi, jeden cel

Dwa narody, którym kongres wiedeński najwyraźniej odmówił własnego państwa, osiągnęły je w ciągu jednej dekady. Obie drogi warto zestawić kolumna w kolumnę, bo polecenia porównawcze pojawiają się tu niemal zawsze.

We Włoszech obok dyplomacji Cavoura zadziałał ruch z dołu. Giuseppe Garibaldi na czele kilkuset ochotników wyruszył w 1860 roku na Sycylię, obalił tamtejszą monarchię i przekazał zdobyte ziemie królowi Piemontu. Rzym przyłączono dopiero w 1870 roku, gdy Francja wycofała stamtąd wojska, i to miasto uczyniono stolicą.

Bismarck pracował inaczej: uważał, że jedność „wykuje się żelazem i krwią”, nie uchwałami parlamentu. Wygrał kolejno wojnę z Danią w 1864 roku, z Austrią w 1866 i z Francją w latach 1870-1871, a cesarstwo ogłoszono w sali zwierciadlanej pałacu w Wersalu. Od pierwszej do ostatniej z tych wojen minęło 1870 − 1864 = 6 lat.

Oba państwa powstały więc z inicjatywy najsilniejszego członka grupy, przez wojnę z Austrią i wbrew zasadom wiedeńskim. Różnica tkwi w udziale społeczeństwa: włoska jedność miała swojego Garibaldiego i ochotników, niemiecka była dziełem rządu i armii. Włochy zjednoczyły się o dekadę wcześniej: 1871 − 1861 = 10.

Dla Polaków powstanie Cesarstwa Niemieckiego miało skutek dotkliwy. Zjednoczone i zwycięskie Niemcy przystąpiły do wzmożonej germanizacji zaboru pruskiego: ograniczały nauczanie po polsku, utrudniały kupowanie ziemi, usuwały polskich urzędników. Porządek wiedeński upadł więc dla Włochów i Niemców, lecz nie dla narodu, który nie miał własnego Piemontu ani własnych Prus — i to zdanie dobrze zamyka cały dział.

Plan powtórki: dwie kolumny — porządek i bunt

Ten dział ma wyjątkowo dużo nazwisk i haseł, więc powtórka po kolei przez rozdziały zwykle kończy się zamętem. Lepiej działa podział na dwie kolumny i przechodzenie między nimi: po lewej wszystko, co służyło utrzymaniu porządku z 1815 roku, po prawej wszystko, co go rozsadzało. Rozłóż to na trzy spotkania z zeszytem po około pół godziny.

Rewolucję przemysłową powtarzaj osobno i inaczej, bo nie należy do żadnej z kolumn — płynie pod nimi i zmienia warunki obu stronom sporu. Tutaj wystarczy pamięć do trzech ciągów: wynalazek, zmiana w pracy, zmiana w mieście.

Na koniec zrób jedno ćwiczenie sprawdzające. Weź dziesięć nazwisk z tego działu i do każdego dopisz jedno zdanie: kim był i co zrobił. Jeśli przy którymś zdanie nie przychodzi samo, wróć do odpowiedniej sekcji — to właśnie te miejsca nauczyciele wybierają do zadań z przypisywaniem postaci do wydarzeń.

Jeśli zostaje mało czasu, zrób skrót w odwrotnej kolejności: zacznij od dwóch zjednoczeń, bo są najczęściej punktowane i najłatwiej je zapamiętać w tabeli, potem cofnij się do Wiosny Ludów, a zasady kongresu przeczytaj na końcu jako wyjaśnienie, dlaczego tamte wydarzenia w ogóle musiały nastąpić. Taki porządek od skutku do przyczyny bywa dla pamięci wygodniejszy niż chronologiczny. Daty dopisz wtedy tylko do sześciu wydarzeń: 1815, 1830, 1848, 1861, 1870 i 1871 — reszta materiału ustawi się wokół nich sama.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Dla tego działu mamy pełny sprawdzian na jednostkę lekcyjną oraz krótszą kartkówkę, pomyślaną jako szybka kontrola pojęć i daty. Wszystkie zadania napisaliśmy sami, trzymając się wymagań obowiązujących w klasie siódmej. W zestawie znajdziesz rozpoznawanie prądów ideowych z cytatu, pracę z mapą Europy po 1815 roku, tabelę porównawczą dwóch zjednoczeń, zadania na przyczyny i skutki oraz polecenia otwarte z czasownikami „wyjaśnij” i „porównaj”.

Sprawdzian ma dwie równoważne wersje opisane literami A i B. Obejmują ten sam zakres i mają taką samą punktację, a różni je zestaw zadań, więc można je rozdać naprzemiennie w rzędach albo zachować drugą na poprawę. Do każdego elementu dołączamy osobny klucz odpowiedzi; klucze leżą we własnym podfolderze, żeby nie trafiły na biurka uczniów razem z arkuszami.

Pliki udostępniamy w formacie PDF złożonym pod druk na A4 — bez skalowania, bez poprawiania marginesów, gotowe do wydrukowania w takiej postaci, w jakiej je pobierasz.

Kartkówkę warto wykorzystać po omówieniu samego kongresu i podziału ziem polskich, zanim dojdziecie do rewolucji przemysłowej. Sprawdzian zakłada znajomość całego działu, razem z prądami ideowymi i oboma zjednoczeniami.

Najczęstsze błędy i pułapki

Przy tym dziale punkty znikają najczęściej na mieszaniu nazw, dat i ról. Poniżej zestaw najczęstszych pomyłek wraz z poprawnym ustaleniem.

Kongres wiedeński utworzył zjednoczone Niemcy. Przeciwnie — powołał luźny Związek Niemiecki pod przewodnictwem Austrii właśnie po to, by jedne Niemcy nie powstały.

Święte Przymierze to to samo co kongres wiedeński. Kongres był konferencją ustalającą granice w latach 1814-1815, a Święte Przymierze sojuszem trzech monarchii zawartym po to, by tych ustaleń pilnować.

Do Świętego Przymierza należała Wielka Brytania. Nie należała. Sojusz zawarły Rosja, Austria i Prusy.

Królestwo Polskie było niepodległym państwem. Miało konstytucję, sejm i wojsko, lecz jego królem był car Rosji, a swobody łamano od pierwszych lat.

Wiosna Ludów przyniosła natychmiastowe zwycięstwo narodom. Zbrojnie przegrała prawie wszędzie; jej trwałe skutki to zniesienie poddaństwa w monarchii austriackiej, upadek Metternicha i wejście haseł narodowych do polityki.

Burżuazja i proletariat to dwie nazwy tej samej grupy. Burżuazja ma fabryki i kapitał, proletariat wyłącznie własną pracę do sprzedania.

Garibaldi zjednoczył Niemcy. Garibaldi działał we Włoszech; w Niemcach dzieło przeprowadził Bismarck.

Cesarstwo Niemieckie ogłoszono w Berlinie. Proklamacja odbyła się w 1871 roku w Wersalu, po zwycięstwie nad Francją.

Marks i Engels napisali „Manifest komunistyczny” po Wiośnie Ludów. Wydali go w 1848 roku, w trakcie wydarzeń.

Rewolucja przemysłowa zaczęła się od kolei. Pierwsza była maszyna parowa; kolej to jej późniejsze zastosowanie w transporcie.

I jedna rada redakcyjna. Przy poleceniu „oceń porządek wiedeński” nie wystarczy napisać, że był zły, bo tłumił wolność. Mocna odpowiedź wskazuje obie strony: kongres zapewnił Europie prawie czterdzieści lat bez wojny między mocarstwami, a jednocześnie zignorował dążenia narodów, co skończyło się dwiema falami rewolucji i upadkiem całego systemu.