Komputer i sieci komputerowe — sprawdzian z informatyki, klasa 7

Budowa komputera — co robi każdy element

Zadanie „podpisz elementy” albo „dopasuj element do zadania” otwiera prawie każdy sprawdzian z tego działu. Nie wystarczy znać nazwy — trzeba umieć powiedzieć jednym zdaniem, co dany element robi.

Drugi podział, o który pytają zadania, dotyczy urządzeń podłączanych do komputera. Urządzenia wejścia przekazują dane do komputera: klawiatura, mysz, mikrofon, skaner. Urządzenia wyjścia pokazują wynik pracy: monitor, głośniki, drukarka. Kilka urządzeń należy do obu grup — ekran dotykowy przyjmuje dotyk i wyświetla obraz, a urządzenie wielofunkcyjne drukuje i skanuje. Właśnie te przypadki są w teście punktowane, bo odruchowa odpowiedź bywa niepełna.

Warto też umieć powiedzieć, czym różni się sprzęt od oprogramowania: procesor można wziąć do ręki, systemu operacyjnego nie — a oba są potrzebne, żeby komputer w ogóle działał.

Zadania pytają niekiedy o to, czym opisuje się moc podzespołu, i tu wystarczą trzy wielkości. Szybkość procesora podaje się w gigahercach, pojemność pamięci RAM i dysku w gigabajtach, a rozdzielczość monitora liczbą punktów w poziomie i w pionie. Odpowiedź „procesor ma dużo gigabajtów” jest wtedy błędna, choć brzmi znajomo.

Pamięć ulotna i trwała, bity i bajty

Pamięć dzieli się na ulotną i trwałą, i to rozróżnienie jest najczęstszym pytaniem zamkniętym w tym dziale. Pamięć RAM jest ulotna: po wyłączeniu zasilania jej zawartość znika, dlatego niezapisany dokument przepada przy zaniku prądu. Dysk jest pamięcią trwałą — dane zostają po wyłączeniu komputera.

Jednostki trzeba znać w obie strony.

Rachunek w zadaniu wygląda zwykle tak: plik tekstowy ma 2 KB, czyli 2 × 1024 = 2048 bajtów, a więc 2048 × 8 = 16 384 bity. Druga wersja idzie w przeciwną stronę — ile zdjęć po 4 MB zmieści się na karcie o pojemności 2 GB, skoro 2 GB to 2048 MB: 2048 : 4 = 512 zdjęć.

Pułapka siedzi w mnożniku. Dzieci podstawiają 1000, bo tak działa przedrostek „kilo” w kilogramach, a w jednostkach pamięci mnożnikiem jest 1024. Przy jednym przeliczeniu różnica wydaje się niewielka, przy dwóch wynik rozjeżdża się już wyraźnie.

Zapis dwójkowy — dwa kierunki, dwa sposoby

Komputer zapisuje wszystko dwiema cyframi, więc w klasie 7 pojawia się przeliczanie między systemem dwójkowym i dziesiętnym. Zadanie bywa w obie strony i oba kierunki mają prosty, mechaniczny sposób.

Z dwójkowego na dziesiętny: podpisz pod cyframi wagi, licząc od prawej — 1, 2, 4, 8, 16, 32 — i dodaj te, nad którymi stoi jedynka. Dla liczby 1011 wagi to 8, 4, 2, 1, więc 8 + 0 + 2 + 1 = 11. Dla liczby 10110 wychodzi 16 + 0 + 4 + 2 + 0 = 22.

Z dziesiętnego na dwójkowy: dziel przez 2 i zapisuj reszty, a na końcu czytaj je od dołu. Dla liczby 13 kolejne kroki to 13 : 2 = 6 reszta 1, potem 6 : 2 = 3 reszta 0, dalej 3 : 2 = 1 reszta 1 i na końcu 1 : 2 = 0 reszta 1. Reszty czytane od ostatniej dają zapis 1101.

Sprawdzenie zajmuje chwilę i warto je robić zawsze: wynik przelicza się z powrotem. Dla zapisu 1101 wagi 8, 4, 2, 1 dają 8 + 4 + 0 + 1 = 13, czyli dokładnie liczbę z zadania.

Najczęstszy błąd to podpisanie wag od lewej strony. Wagi rosną od prawej do lewej, więc skrajna prawa cyfra odpowiada jedynkom, a nie najwyższej potędze.

Jak zbudowana jest sieć — od kabla do routera

Sieć to połączone komputery, które mogą wymieniać dane i korzystać ze wspólnych urządzeń. Podział, który trzeba znać, dotyczy zasięgu: sieć lokalna, w skrócie LAN, obejmuje jeden budynek albo mieszkanie, a sieć rozległa, czyli WAN, łączy miejsca odległe. Internet to największa sieć rozległa na świecie — i to jest odpowiedź na częste pytanie, czym internet różni się od sieci lokalnej.

Urządzenia, o które pytają zadania: karta sieciowa w komputerze, przełącznik łączący urządzenia w sieci lokalnej, router kierujący ruch między sieciami oraz punkt dostępowy udostępniający sieć bezprzewodowo. Połączenie bywa przewodowe, kablem z wtykiem RJ-45, albo bezprzewodowe przez Wi-Fi.

Każde urządzenie w sieci ma adres IP, czyli numer, po którym da się je odnaleźć. Nazwy stron wpisywane w przeglądarce zamienia na adresy IP system DNS — bez niego trzeba by pamiętać same liczby. To pytanie wraca w tym dziale regularnie.

Sam zapis adresu bywa osobnym poleceniem. W wersji czwartej składa się on z czterech liczb rozdzielonych kropkami, a każda z nich mieści się w przedziale od 0 do 255 — dlatego adres z liczbą 300 jest w zadaniu wyborowym zawsze odpowiedzią błędną. Druga para pojęć to klient i serwer: serwer udostępnia dane albo usługę, klient o nią prosi, a przeglądarka na komputerze dziecka jest właśnie klientem.

Ostatnia rzecz to kierunek i prędkość przesyłania. Pobieranie danych z sieci to download, wysyłanie to upload, a prędkość podaje się w bitach na sekundę, nie w bajtach. Dlatego łącze opisane jako 80 Mb/s pozwala pobrać najwyżej 80 : 8 = 10 MB na sekundę, bo jeden bajt ma osiem bitów.

Bezpieczeństwo i licencje — ostatnia część zakresu

Ostatnia część działu dotyczy tego, jak z komputera korzystać bezpiecznie i legalnie, i w zadaniach jest traktowana równie poważnie jak budowa sprzętu.

Hasło. Mocne hasło jest długie i nieoczywiste, a nie skomplikowane: fraza z kilku słów jest trudniejsza do złamania niż ośmioznakowy ciąg z jednym wykrzyknikiem. Tego samego hasła nie używa się w dwóch serwisach, bo wyciek z jednego otwiera drugi.

Kopia zapasowa. Zasada, o którą pytają zadania: kopia przechowywana na tym samym dysku co oryginał kopią zapasową nie jest. Musi stać gdzie indziej — na dysku zewnętrznym albo w usłudze sieciowej.

Złośliwe oprogramowanie. Wystarczy rozpoznać trzy rodzaje: wirus doczepia się do plików i rozprzestrzenia wraz z nimi, robak sam rozsyła się przez sieć, a program szpiegujący zbiera dane bez wiedzy użytkownika. Najczęstszą drogą zakażenia jest załącznik w poczcie i instalator pobrany z nieznanej strony.

Wyłudzanie danych. Osobny typ zadania opisuje wiadomość, która podszywa się pod bank albo szkołę i prosi o hasło. Odpowiedź, o którą chodzi, brzmi: żadna poważna instytucja nie prosi o hasło w mailu, a odnośnika z takiej wiadomości się nie otwiera.

Licencje. Program, zdjęcie i utwór są chronione prawem autorskim od chwili powstania, bez żadnej rejestracji. Freeware wolno używać bezpłatnie, ale nie wolno go sprzedawać ani zmieniać. Oprogramowanie otwarte udostępnia także kod źródłowy i pozwala go modyfikować. Shareware jest darmowe tylko przez okres próbny. Polecenie brzmi zwykle: wskaż, z której licencji szkoła może korzystać bez opłat — i wymaga nazwy typu, nie ogólnego słowa „darmowe”.

Plan powtórki: cztery wieczory, dwa z ołówkiem

Połowa tego działu to rachunki, więc powtórka bez liczenia nie działa. Dwa z czterech wieczorów muszą być z kartką.

Ostatni wiersz nie jest skrótem z lenistwa. Jeśli w tym dziale coś wypada z głowy pod presją czasu, to prawie zawsze jedna z tych dwóch rzeczy — a bez nich przepadają wszystkie zadania rachunkowe, czyli połowa punktów na arkuszu.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Arkusz do tego działu rozkłada się po połowie między rozpoznawanie i liczenie. Otwiera go schemat komputera do podpisania oraz tabela „element — zadanie” do uzupełnienia, potem idzie podział urządzeń na wejścia i wyjścia z dwoma przypadkami należącymi do obu grup, dalej trzy przeliczenia jednostek pamięci, dwie liczby do zamiany na zapis dwójkowy i dwie w przeciwną stronę, zadanie o sieci lokalnej i rozległej, pytanie o rolę adresu IP oraz dopasowanie licencji do opisanej sytuacji. Na końcu dwa polecenia otwarte: wyjaśnij, czym pamięć ulotna różni się od trwałej, i uzasadnij, dlaczego kopia na tym samym dysku nie chroni danych. Kartkówka obejmuje budowę komputera i jednostki pamięci.

Sprawdzian jest w dwóch wersjach, A i B, o tej samej punktacji i zakresie — różnią się liczbami w przeliczeniach oraz kolejnością zadań, więc można je rozwiązać jedna po drugiej. Klucz do każdego elementu leży w osobnym podfolderze, żeby wydruk arkusza nie zdradzał wyników, a przy zadaniach rachunkowych ma rozpisane kolejne kroki, nie tylko sam wynik. Pliki PDF drukują się na zwykłej drukarce A4. Zadania są nasze, przygotowane pod wymagania podstawy programowej MEN.

Najczęstsze błędy i pułapki

W tym dziale błędy dzielą się na rachunkowe i pojęciowe, a kosztują tyle samo.

Pułapka w zadaniach z urządzeniami: polecenie prosi o podział na wejścia i wyjścia, a na liście stoi ekran dotykowy albo urządzenie wielofunkcyjne. Odpowiedź z jedną grupą jest wtedy niepełna i traci punkt, choć nie jest błędna.

Druga pułapka dotyczy licencji. Odpowiedź „darmowe” nie wystarcza, bo darmowe bywa i freeware, i oprogramowanie otwarte, a różni je prawo do zmiany kodu. Punktowana jest nazwa typu licencji.

Trzecia rzecz to kolejność pracy na sprawdzianie. Zadania rachunkowe są krótkie, ale wymagają skupienia, więc lepiej zrobić je na początku, kiedy czasu jest dużo — a podpisywanie schematu zostawić na koniec, bo wykonuje się je szybko i prawie bezbłędnie.