Rysunek techniczny — sprawdzian z techniki, klasa 5

Linie, format i tabelka — co odróżnia rysunek techniczny

Rysunek techniczny jest zapisem umownym: każdy jego element znaczy co innego i nie wolno go narysować „po swojemu”. Arkusz ma stały układ — obramowanie odsunięte od krawędzi kartki i tabelkę rysunkową w prawym dolnym narożniku, w której podaje się nazwę przedmiotu, skalę, wykonawcę i datę. Pusta tabelka to na sprawdzianie pewny ubytek punktów, a wypełnia się ją w kilkanaście sekund.

Najwięcej zadań dotyczy linii. W klasie 5 wystarczy pewnie rozpoznać i narysować cztery:

Dwie rzeczy, których z tabeli nie widać, a które punktuje nauczyciel. Pierwsza: linia osiowa musi wystawać kilka milimetrów za obrys przedmiotu, inaczej nie jest osią, a kreską wewnątrz figury. Druga: grubość linii ciągłej grubej i cienkiej musi się wyraźnie różnić — jeśli cały rysunek powstał jednym ołówkiem z tym samym naciskiem, zadanie „zaznacz krawędzie niewidoczne” przepada, choć dziecko wie, gdzie te krawędzie są.

Na gotowym rysunku warto ćwiczyć czytanie w drugą stronę: wskazać, która linia jest osią, a która wymiarową, i powiedzieć dlaczego.

Pismo techniczne — dlaczego ocenia się także literę

Pismo techniczne służy do tego, żeby opis na rysunku czytał się jednoznacznie, niezależnie od tego, kto go pisał. Dlatego ma ustalone cechy: wszystkie litery tej samej wysokości, jednakowe odstępy, brak ozdobników i stałe pochylenie — albo wszystkie litery proste, albo wszystkie pochylone w tę samą stronę, nigdy raz tak, raz tak.

W zadaniu najczęściej trzeba przepisać pismem technicznym krótki wyraz albo wypełnić nim tabelkę rysunkową. Punkty traci się nie za brzydkie litery, a za niekonsekwencję: trzy litery pochylone i jedna prosta to już inny zapis. Drugi częsty ubytek to cyfry — dzieci ćwiczą litery i zapominają, że cyfry w wymiarach też pisze się pismem technicznym, tej samej wysokości co opis.

Pismo ćwiczy się najszybciej w kratkach: jedna litera na stałej liczbie kratek wymusza równą wysokość bez mierzenia linijką. Dwie strony zeszytu w kratkę dziennie przez trzy dni dają na sprawdzianie lepszy efekt niż godzina ćwiczeń wieczorem przed klasówką, bo tu chodzi o nawyk ręki, a nie o wiedzę do przypomnienia.

Jest jeszcze jedna rzecz, o którą pytają zadania zamknięte: wysokość pisma nie jest dowolna, lecz wybierana z ustalonego szeregu, a w rysunkach szkolnych stosuje się najczęściej 3,5 mm, 5 mm albo 7 mm. W jednym napisie obowiązuje jedna wysokość. Większą wolno wziąć tylko tam, gdzie opis ma się wyróżniać spośród pozostałych — na przykład w nazwie przedmiotu wpisywanej do tabelki rysunkowej.

Przed oddaniem arkusza warto spojrzeć na własny napis z odległości wyciągniętej ręki. Z bliska widać pojedyncze litery, z dystansu od razu widać, czy cały ciąg jest równy — a nauczyciel patrzy właśnie z tej odległości.

Skala rysunku — trzy zapisy i jeden rachunek

Skala mówi, ile razy rysunek różni się od przedmiotu. Zapisuje się ją dwiema liczbami rozdzielonymi dwukropkiem: pierwsza dotyczy rysunku, druga przedmiotu rzeczywistego.

Rachunek w zadaniu jest zawsze jednym z dwóch. Albo znasz wymiar rzeczywisty i masz podać rysunkowy: deska ma 80 mm, skala wynosi 1:2, więc na rysunku 80 mm : 2 = 40 mm. Albo odwrotnie — z odcinka zmierzonego linijką trzeba odtworzyć rzeczywistość: odcinek ma 30 mm, skala wynosi 1:5, czyli przedmiot mierzy 30 mm × 5 = 150 mm.

Pułapka siedzi w kierunku działania. Przy skali zmniejszającej wynik rysunkowy musi wyjść mniejszy od rzeczywistego, przy powiększającej większy — i to jest całe sprawdzenie, jakiego trzeba. Jeśli dziecko dla skali 1:2 otrzymało z 80 mm wynik 160 mm, pomnożyło zamiast podzielić i wystarczy, że spojrzy na wielkość liczby.

Druga pułapka: na rysunku w skali zmniejszającej wymiar opisuje się liczbą rzeczywistą, nie zmierzoną. Rysunek jest mniejszy, przedmiot nie.

Rzuty prostokątne — jeden przedmiot, trzy widoki

Rzut prostokątny to widok przedmiotu z jednej strony, narysowany tak, jakby patrzeć na niego prostopadle, bez perspektywy. W klasie 5 wystarczą trzy rzuty: z przodu, czyli główny, z góry i z lewej strony.

Najważniejsza jest nie sama umiejętność rysowania, a układ rzutów na kartce, bo on jest umowny i właśnie za niego przyznaje się punkty. Rzut główny stoi w lewym górnym polu. Rzut z góry rysuje się pod nim, dokładnie w jednej osi pionowej. Rzut z lewej strony — po prawej od głównego, w jednej osi poziomej. Brzmi to odwrotnie do intuicji i dlatego jest ulubionym pytaniem na sprawdzianie.

Z układu wynika praktyczna wskazówka: rzuty rysuje się razem, nie po kolei. Szerokość przedmiotu jest ta sama w rzucie głównym i w rzucie z góry, więc prowadzi się cienkie linie pomocnicze w dół oraz w prawo i przenosi wymiary bez mierzenia ich po raz drugi. Każde powtórne mierzenie to okazja na rozjechanie się rysunku o milimetr.

Punktowany bywa także sam wybór rzutu głównego. Przyjmuje się za niego ten widok, który mówi o przedmiocie najwięcej — pokazuje charakterystyczny kształt i najwięcej krawędzi. Dlatego przy przedmiocie podanym w zadaniu warto obejrzeć go najpierw z każdej strony i dopiero potem zdecydować, co trafi do lewego górnego pola.

Zadanie w drugą stronę pojawia się równie często: dane są trzy rzuty, a trzeba rozpoznać, który z narysowanych przedmiotów one opisują. Tu pomaga pytanie „co w tym rzucie jest kreskowane”, bo linia kreskowa zdradza otwór albo wcięcie, którego z tej strony nie widać.

Wymiarowanie — gdzie stawia się liczbę

Wymiarowanie to zapisanie na rysunku, ile przedmiot naprawdę mierzy. Potrzebne są trzy elementy: linia wymiarowa zakończona strzałkami, dwie linie pomocnicze wyprowadzone z krawędzi przedmiotu i liczba nad linią wymiarową.

Zasady punktowane niemal zawsze. Wymiary podaje się w milimetrach i nie dopisuje się jednostki — liczba 45 na rysunku technicznym znaczy 45 mm. Liczbę pisze się nad linią wymiarową, w jej środku, nigdy na niej i nigdy pod nią. Linie pomocnicze wychodzą z krawędzi i przekraczają strzałki o kilka milimetrów, ale nie dotykają obrysu. Linia wymiarowa nie może pokrywać się z krawędzią przedmiotu ani z linią osiową.

Każdy wymiar podaje się raz. To najczęściej łamana zasada: dziecko wymiaruje bok, potem ten sam bok w rzucie z góry i ma na rysunku dwie liczby o tym samym znaczeniu. Jeśli po narysowaniu wyjdzie, że któregoś wymiaru brakuje, lepiej dopisać go w innym rzucie niż powtarzać istniejący.

Osobno punktowany jest układ wymiarów na rysunku, bo o niego pyta zadanie z gotowym rysunkiem do poprawienia. Wymiary mniejsze rysuje się bliżej przedmiotu, większe dalej od niego, a linie wymiarowe nie powinny się przecinać. Kiedy dłuższy wymiar trafi pod krótszy, strzałki i liczby wchodzą sobie w drogę i rysunek przestaje być czytelny.

Okręgi i łuki mają własny zapis. Przed wymiarem średnicy stawia się znak ⌀, przed promieniem literę R — i to rozróżnienie bywa całym zadaniem: ten sam okrąg wolno opisać jako ⌀40 albo R20, ale nie jako 40 z literą R.

Plan powtórki: trzy wieczory i rozgrzewka ręki

Ten dział dzieli się naturalnie na rozpoznawanie i rysowanie, więc powtórka musi zawierać jedno i drugie każdego dnia — samo czytanie notatek nie poprawia ręki.

Ostatni wiersz jest najważniejszy i najczęściej pomijany. Dziecko, które potrafi wskazać błąd we własnym rysunku z poprzedniego dnia, na sprawdzianie sprawdza się samo — a w tym dziale prawie wszystkie utracone punkty da się odzyskać przed oddaniem kartki, bo błędy są tu widoczne, a nie ukryte w rozumowaniu.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Arkusz do tego działu rozwiązuje się przyborami, nie w głowie: potrzebne są ołówek, linijka i ekierka, a przy jednym zadaniu kartka w kratkę na pismo techniczne. Zadania idą od rozpoznawania do rysowania — najpierw dopasowanie czterech rodzajów linii do zastosowań, potem wskazanie na gotowym rysunku osi symetrii i krawędzi niewidocznej, dalej dwa przeliczenia skali, wypełnienie tabelki rysunkowej, uzupełnienie brakującego trzeciego rzutu i na koniec zwymiarowanie prostej figury. Kartkówka obejmuje linie, pismo i skalę, i zajmuje kwadrans.

Sprawdzian jest w dwóch wersjach, A i B, o tej samej punktacji i zakresie; różnią się wymiarami w zadaniach oraz kolejnością poleceń. Przy zadaniach rysunkowych klucz podaje, za co przyznaje się kolejny punkt — osobno za układ rzutów, osobno za poprawne rodzaje linii. Klucz leży w osobnym podfolderze, więc wydruk arkusza nie zdradza odpowiedzi. Pliki PDF drukuj na A4 w skali sto procent, inaczej zmierzone wymiary przestaną zgadzać się z podaną skalą. Zadania są nasze, ułożone pod wymagania podstawy programowej MEN.

Najczęstsze błędy i pułapki

Błędy w tym dziale są powtarzalne i prawie wszystkie wynikają z pośpiechu, nie z braku wiedzy.

Dwie pułapki w zadaniach z treścią. Pierwsza: polecenie podaje wymiar rzeczywisty i skalę zmniejszającą, a dziecko mnoży, bo mnożenie jest łatwiejsze; wystarczy sprawdzić, czy wynik jest mniejszy od danej. Druga: w zadaniu „narysuj w skali 1:1” nie ma nic do przeliczania, ale skalę trzeba wpisać w tabelkę — brak wpisu kosztuje tyle samo co zły rachunek.

Ostatnia rzecz dotyczy samego sprawdzianu, nie rysunku. Zadania rysunkowe zabierają najwięcej czasu, więc warto zrobić je po zadaniach zamkniętych, a nie w kolejności z arkusza.