Prawo i prawa człowieka — sprawdzian z wiedzy o społeczeństwie, klasa 8

Skąd bierze się prawo — hierarchia aktów

Prawo to zbiór norm ustanowionych przez państwo, których można dochodzić przed sądem i których złamanie pociąga za sobą sankcję. To ostatnie odróżnia normy prawne od zwyczajów i norm moralnych — niegrzeczność nie jest karalna, choć bywa źle oceniana.

Normy nie stoją obok siebie, a jedna nad drugą. Akt niższego rzędu nie może być sprzeczny z aktem wyższym, a jeśli jest, traci moc.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej obowiązuje od 1997 roku i stoi w tej hierarchii najwyżej, dlatego mówi się o niej „ustawa zasadnicza”. O zgodności ustaw z Konstytucją orzeka Trybunał Konstytucyjny.

W hierarchii mieszczą się też umowy międzynarodowe. Umowa ratyfikowana za zgodą wyrażoną w ustawie stoi wyżej niż zwykła ustawa — i właśnie dlatego Konwencja o prawach dziecka obowiązuje w Polsce bezpośrednio, a nie jako sama deklaracja dobrych intencji. Nad Konstytucją nie stoi jednak nic.

Na sprawdzianie hierarchia pojawia się najczęściej jako polecenie uporządkowania czterech aktów od najwyższego do najniższego albo jako pytanie, co się dzieje, gdy rozporządzenie jest sprzeczne z ustawą. Odpowiedź brzmi: moc traci rozporządzenie, nigdy ustawa.

Gałęzie prawa — do kogo trafia sprawa

Podział na gałęzie prawa to w tym dziale najbardziej punktowana umiejętność, bo prawie każde zadanie z opisem sytuacji sprowadza się do przypisania jej do właściwej gałęzi.

Rozróżnienie, które decyduje o połowie punktów w tej części: w sprawie karnej oskarżenie wnosi państwo, reprezentowane przez prokuratora, i chodzi o karę, a w sprawie cywilnej spór toczą dwie strony o roszczenie i chodzi o naprawienie szkody. Ta sama sytuacja może mieć oba wymiary — sprawca wypadku odpowiada karnie za spowodowanie zdarzenia i cywilnie za wyrządzoną szkodę.

Druga rzecz do zapamiętania to podział na prawo materialne, które mówi, co wolno i czego nie, oraz procesowe, które mówi, jak sprawę prowadzi się przed sądem. W zadaniach wraca jako pytanie „który kodeks”, bo osobno obowiązuje kodeks karny, a osobno kodeks postępowania karnego.

Przy okazji warto rozróżnić dwie odpowiedzi, które bywają mylone: nazwę gałęzi i nazwę kodeksu. Kodeks to uporządkowany zbiór przepisów jednej gałęzi, więc „prawo cywilne” i „kodeks cywilny” nie są wymienne — polecenie pyta albo o jedno, albo o drugie.

Prawa człowieka — cechy i trzy generacje

Prawa człowieka to uprawnienia przysługujące każdemu z samego faktu bycia człowiekiem. Ich cztery cechy trzeba umieć wymienić i wyjaśnić, bo pytanie o nie jest w tym dziale niemal pewne. Są przyrodzone — nie nadaje ich państwo, lecz je uznaje. Niezbywalne — nie można się ich zrzec. Nienaruszalne — nie można ich odebrać. Powszechne — należą do wszystkich, bez względu na obywatelstwo, pochodzenie czy wyznanie.

Porządkuje się je w trzy generacje, a klucz do zadania leży w pytaniu, czego trzeba, by je zapewnić.

Najważniejszym dokumentem międzynarodowym jest Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, przyjęta przez Organizację Narodów Zjednoczonych w 1948 roku. W Polsce prawa i wolności wymienia drugi rozdział Konstytucji.

Uwaga na pojęcia, które bywają mylone: wolność to brak przymusu ze strony państwa, a prawo bywa roszczeniem o świadczenie. Dlatego wolność słowa należy do pierwszej generacji, a prawo do nauki do drugiej.

Kto broni praw — sądy, Rzecznik i dwa Trybunały

Zadanie „gdzie się odwołać” wymaga znajomości kolejności, nie tylko nazw. Sprawę rozpoznaje najpierw sąd pierwszej instancji — rejonowy albo okręgowy, zależnie od rodzaju sprawy. Od jego wyroku strona może się odwołać do sądu drugiej instancji, i to jest zasada dwuinstancyjności zapisana w Konstytucji. Nad całością orzecznictwa stoi Sąd Najwyższy, a sprawy administracyjne rozstrzygają sądy administracyjne z Naczelnym Sądem Administracyjnym na czele.

Obok sądów działa Rzecznik Praw Obywatelskich. Nie wydaje wyroków — bada, czy urząd lub instytucja nie naruszyły praw obywatela, i może wystąpić w jego sprawie. Wniosek do Rzecznika składa się bezpłatnie i bez pośrednictwa prawnika, a to szczegół, o który pytają zadania.

Kiedy droga krajowa się kończy, zostaje Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu, orzekający na podstawie Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Warunek, który trzeba znać: skargę wolno złożyć dopiero po wykorzystaniu wszystkich możliwości w kraju.

Do tego dochodzą zasady, na których sądy pracują, bo o nie pytają zadania prawda–fałsz. Sędzia jest niezawisły, czyli orzeka wyłącznie na podstawie prawa i nie przyjmuje polecenia od żadnego urzędu. Rozprawy są z zasady jawne, a wyjątki wprowadza się ze względu na dobro dziecka albo ochronę prywatności. Oskarżonemu przysługuje prawo do obrony, a dopóki wyrok nie jest prawomocny, uważa się go za niewinnego.

Dwie nazwy mylone najczęściej. Trybunał Konstytucyjny bada zgodność przepisów z Konstytucją i jest instytucją polską. Trybunał w Strasburgu rozpatruje skargi ludzi na państwa i działa przy Radzie Europy. Ani jeden, ani drugi nie jest organem Unii Europejskiej — i to zdanie bywa osobnym punktem w zadaniu prawda–fałsz.

Prawa dziecka i gdzie szukać pomocy

Dziecko ma wszystkie prawa człowieka, a ponadto prawa wynikające z tego, że jest dzieckiem. Spisuje je Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Organizację Narodów Zjednoczonych w 1989 roku — dokument, o który w tym dziale pyta się najczęściej.

Zakres, który trzeba umieć wymienić: prawo do życia i rozwoju, do tożsamości i znajomości własnego pochodzenia, do wychowania w rodzinie, do nauki, do ochrony zdrowia, do wypoczynku i zabawy, do wyrażania własnego zdania w sprawach, które dziecka dotyczą, oraz do ochrony przed przemocą i wyzyskiem.

W Polsce praw dziecka pilnuje Rzecznik Praw Dziecka — urząd odrębny od Rzecznika Praw Obywatelskich, i ta różnica bywa całym pytaniem. Zgłosić się może zarówno rodzic, jak i samo dziecko, także telefonicznie.

Pełnoletność osiąga się w dniu osiemnastych urodzin i wtedy człowiek uzyskuje pełną zdolność do czynności prawnych — sam zawiera umowy i sam za nie odpowiada. Wcześniej część czynności wymaga zgody rodzica lub opiekuna, choć drobne sprawy codzienne, takie jak kupno biletu, dziecko załatwia samo.

Prawa idą tu w parze z obowiązkami i to zestawienie bywa osobnym zadaniem. Konstytucja nakłada obowiązek nauki do ukończenia osiemnastego roku życia, a obowiązek szkolny obejmuje szkołę podstawową — więc prawo do nauki nie oznacza, że z nauki wolno zrezygnować.

Pytanie otwarte w tym miejscu brzmi zwykle: podaj przykład sytuacji, w której prawo dziecka zostało naruszone, i wskaż, gdzie można to zgłosić. Dobra odpowiedź wymienia prawo, naruszenie i adresata zgłoszenia — trzy elementy, trzy punkty.

Plan powtórki: cztery dni, od hierarchii do przykładów

Materiał tego działu układa się w jeden ciąg i tak najłatwiej go powtarzać: najpierw skąd prawo się bierze, potem jak się dzieli, na końcu kto go pilnuje.

Drugi dzień jest najważniejszy, bo przypisywanie sytuacji do gałęzi prawa daje najwięcej punktów i jest jedyną częścią, której nie da się nauczyć samym czytaniem. Sytuacje można brać z wiadomości albo z własnego dnia — spór o zwrot kupionego buta jest sprawą cywilną i to jest cała odpowiedź.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Arkusz do tego działu zbudowany jest wokół rozpoznawania, bo tak wygląda większość klasówek z tego zakresu. Zaczyna się od uporządkowania aktów prawnych od najwyższego do najniższego, dalej idzie tabela „sytuacja — gałąź prawa” do uzupełnienia, test wyboru o Konstytucji i Trybunale Konstytucyjnym, zdania prawda albo fałsz o cechach praw człowieka, dopasowanie uprawnień do generacji, krótkie zadanie „do kogo się odwołać” z trzema opisami oraz dwa polecenia otwarte: wyjaśnij, czym w tej samej sprawie różni się odpowiedzialność karna od cywilnej, oraz podaj przykład naruszenia prawa dziecka wraz z adresatem zgłoszenia. Kartkówka obejmuje hierarchię aktów i gałęzie prawa, i zamyka się w kwadransie.

Sprawdzian ma dwie wersje, A i B, o tej samej punktacji i zakresie; różnią się opisami sytuacji oraz kolejnością zadań. Przy zadaniach otwartych klucz wymienia kilka dopuszczalnych sformułowań, bo to samo da się napisać na kilka sposobów, i podaje, za co przyznaje się kolejny punkt. Klucz leży w osobnym podfolderze, więc wydruk arkusza nie zdradza odpowiedzi; pliki PDF drukują się na zwykłej drukarce A4. Zadania napisaliśmy sami, pod wymagania podstawy programowej MEN.

Najczęstsze błędy i pułapki

Pomyłki w tym dziale powtarzają się tak regularnie, że warto przejść je z dzieckiem na głos.

Pułapka, która wraca w zadaniach prawda–fałsz: zdanie „prawa i wolności można ograniczyć” bywa odruchowo oceniane jako fałszywe, a Konstytucja dopuszcza ograniczenia niektórych wolności — wyłącznie w ustawie i tylko w określonych sytuacjach. Nienaruszalna jest godność człowieka, nie każde pojedyncze uprawnienie.

Drugi częsty ubytek punktów dotyczy pytań otwartych o przykład. Odpowiedź „łamanie praw dziecka w szkole” przykładem nie jest, bo nie wskazuje ani konkretnego prawa, ani zdarzenia. Punkty przyznaje się za zdanie, w którym widać prawo, naruszenie i miejsce zgłoszenia.

Trzecia rzecz: nazwy instytucji trzeba zapisać w całości. Samo słowo „rzecznik” bez dopełnienia nie wystarcza, bo w tym dziale występują dwaj.