Tkanki i organy roślinne — sprawdzian z biologii, klasa 5

Czym jest tkanka i dlaczego budowa pasuje do funkcji

Tkanka to zespół komórek o podobnej budowie, które wykonują to samo zadanie. Taka definicja wystarczy na pełny punkt i warto umieć ją napisać bez podpowiedzi, bo otwiera połowę zadań w tym dziale.

Sens tkanek jest prosty: pojedyncza komórka nie zrobi wszystkiego naraz. Gdy komórki się wyspecjalizują, jedne mogą pobierać wodę, inne ją przewodzić, a jeszcze inne usztywniać roślinę. Cenę za to stanowi zależność — komórka przewodząca nie wytworzy sobie pokarmu i musi go dostać od innych. Dlatego w roślinie nic nie działa osobno i dlatego uszkodzenie jednej tkanki widać w całej roślinie.

Z tkanek zbudowane są organy, czyli części rośliny o wyraźnym kształcie i wyraźnym zadaniu: korzeń, łodyga, liść, kwiat. Każdy organ zawiera po kilka tkanek, a nie jedną. W liściu są jednocześnie tkanka okrywająca na powierzchni, miękiszowa wewnątrz i przewodząca w nerwach — i właśnie dlatego zadanie „wymień tkanki, które znajdziesz w liściu” ma więcej niż jedną odpowiedź.

Organy dzielimy na dwie grupy i to rozróżnienie bywa osobnym punktem. Wegetatywne odpowiadają za odżywianie i wzrost: korzeń, łodyga, liść. Generatywne odpowiadają za rozmnażanie: kwiat, a po zapłodnieniu owoc z nasionami. Pytanie „podaj po dwa organy wegetatywne i jeden generatywny” to czyste odtworzenie tego podziału.

Najważniejsze w całym dziale jest jedno zdanie, które wraca pod różnymi postaciami: budowa odpowiada funkcji. Włośnik jest cienki i długi, bo ma zwiększać powierzchnię chłonącą. Blaszka liścia jest płaska i szeroka, bo ma przyjmować światło. Komórki tkanki wzmacniającej mają grube ściany, bo mają usztywniać. Gdy w zadaniu pojawia się polecenie „wyjaśnij, jakie znaczenie ma ten kształt”, odpowiedź zawsze buduje się w ten sam sposób: najpierw cecha budowy, potem zadanie, któremu ta cecha służy.

Pięć tkanek roślinnych w jednej tabeli

Tkanek wymaganych w tym dziale jest pięć i wszystkie mieszczą się w jednej tabeli. Zadanie zwykle podaje funkcję i prosi o nazwę albo odwrotnie, więc tabelę trzeba umieć czytać w obie strony.

Tkanka miękiszowa dzieli się dalej i te nazwy pojawiają się w zadaniach z luką. Miękisz asymilacyjny ma chloroplasty i w nim zachodzi fotosynteza — stąd zielony kolor liści i młodych pędów. Miękisz spichrzowy gromadzi zapas i dlatego marchew, ziemniak czy nasiono fasoli dają się zjeść. Miękisz powietrzny wypełniony jest przestrzeniami z powietrzem i utrzymuje rośliny wodne przy powierzchni.

Tkanka przewodząca ma dwie części, a ich kierunki trzeba znać osobno. Drewno prowadzi wodę z solami mineralnymi z korzenia do liści, czyli w górę. Łyko prowadzi pokarm wytworzony w liściach do pozostałych części rośliny, również w dół, do korzenia. Zadanie „wskaż strzałką kierunek” jest punktowane za każdy kierunek osobno, a najczęstsza pomyłka polega na odwróceniu obu naraz.

Korzeń: umocowanie, pobieranie, zapas

Korzeń ma trzy zadania i wszystkie trzy bywają pytane jednym poleceniem „wymień funkcje korzenia”. Pierwsze: umocowuje roślinę w podłożu, więc wiatr jej nie wyrywa. Drugie: pobiera wodę z rozpuszczonymi w niej solami mineralnymi. Trzecie: u części roślin gromadzi zapas pokarmu.

Na schemacie podpisuje się korzeń główny, odchodzące od niego korzenie boczne oraz włośniki — delikatne wypustki komórek skórki w strefie położonej nieco powyżej wierzchołka. Włośniki są w tym rysunku najważniejsze, bo przez nie wchodzi do rośliny praktycznie cała woda. Pytanie „jakie znaczenie ma obecność włośników” ma odpowiedź jednozdaniową: wielokrotnie zwiększają powierzchnię, którą korzeń chłonie wodę.

Z tego faktu wynika praktyczna wskazówka, która też pojawia się w zadaniach: przesadzaną roślinę trzeba wyjmować z bryłą ziemi, bo luźne wyciąganie zrywa włośniki i roślina na kilka dni traci zdolność pobierania wody. Dlatego po przesadzeniu liście wiotczeją.

System korzeniowy występuje w dwóch postaciach i rozpoznaje się je z rysunku od pierwszego spojrzenia.

Część roślin ma korzenie przekształcone i dwa przykłady warto mieć gotowe. Korzeń spichrzowy jest zgrubiały od zgromadzonego zapasu — marchew, burak, rzodkiewka. Korzenie czepne wyrastają z pędu i pozwalają roślinie trzymać się ściany albo pnia, jak u bluszczu.

I rozróżnienie, na którym najłatwiej stracić punkt: korzeń pobiera wodę z solami mineralnymi, a nie pokarm. Pokarm powstaje w liściach i trafia do korzenia łykiem. Zdanie „korzeń pobiera z gleby pokarm dla rośliny” jest w zadaniu prawda–fałsz fałszem, a poprawna wersja mówi o wodzie i solach mineralnych.

Łodyga: podpora i dwukierunkowa droga

Łodyga łączy korzeń z liśćmi i stąd bierze się jej pierwsze zadanie: przewodzi — wodę z solami w górę i pokarm z liści w dół. Drugie: podtrzymuje liście, kwiaty i owoce, przy czym ustawia liście tak, żeby możliwie dużo z nich dostawało światło. Trzecie, u części roślin: magazynuje zapas. Zielone, młode łodygi dokładają do tego czwarte zadanie — prowadzą fotosyntezę razem z liśćmi.

W zadaniach rozróżnia się łodygi zielne, miękkie i zwykle jednoroczne, oraz zdrewniałe, czyli pień z konarami i gałęziami u drzew i krzewów. Zdrewnienie bierze się z grubych, twardych ścian komórek, więc jest to w prostej linii skutek obecności tkanki wzmacniającej — i w taki sposób trzeba to napisać w odpowiedzi.

Pędy przekształcone to najchętniej pytany fragment tej części, bo łatwo je pomylić z korzeniami.

Kryterium rozstrzygające jest w ostatniej kolumnie: pęd ma pączki, korzeń ich nie ma. Dlatego ziemniak jest pędem, choć rośnie pod ziemią, a marchew korzeniem, choć też rośnie pod ziemią. Zadanie podstawia tę parę regularnie i oczekuje uzasadnienia, nie samej nazwy.

Na koniec obserwacja, którą da się zrobić w domu i która wraca potem w zadaniu o kierunku wzrostu: pęd rośnie w stronę światła. Doniczkę ustawioną przy oknie wystarczy pozostawić bez obracania na tydzień, żeby zobaczyć wygięcie łodygi — to reakcja na bodziec, czyli jedna z czynności życiowych, tylko oglądana od strony budowy pędu.

Liść: blaszka, nerwy i aparaty szparkowe

Liść jest w arkuszu najczęściej rysowanym organem, bo mieści trzy zadania naraz i każde da się pokazać na przekroju.

Trzy zadania liścia brzmią w kluczu dokładnie tak: wytwarzanie pokarmu, wymiana gazowa i parowanie wody. Warto je wymieniać w tej kolejności, bo wtedy żadne nie wypada z odpowiedzi.

Aparaty szparkowe są najciekawszym elementem i mają własne pytanie. Siedzą głównie na spodniej stronie blaszki — tam, gdzie nie pada bezpośrednio słońce — i dzięki temu roślina traci przez nie mniej wody. Otwierają się i zamykają: w upał i przy niedoborze wody zamykają się, żeby ograniczyć parowanie, i wtedy roślina mniej intensywnie prowadzi też wymianę gazową. To odpowiedź na polecenie „wyjaśnij, dlaczego w gorące popołudnie roślina ogranicza fotosyntezę”.

Unerwienie blaszki występuje w dwóch układach, które rozpoznaje się na zdjęciu: równoległe u traw i zbóż oraz siatkowate u większości roślin liściastych. Liście dzielimy też na pojedyncze, z jedną blaszką, i złożone, w których blaszka jest podzielona na osobne listki — jak u kasztanowca czy jarzębiny.

I liście przekształcone, bo o nie pyta zadanie na „podaj przykład organu, który wygląda inaczej, niż się nazywa”: ciernie kaktusa ograniczają parowanie i chronią przed zgryzaniem, wąsy groszku przytrzymują pęd, a łuski cebuli gromadzą zapas pokarmu. W każdym z tych przypadków odpowiedź wymaga nazwy organu i jego zadania.

Droga wody i parowanie — cztery doświadczenia do zrobienia w domu

Ta część działu ma najwięcej punktów za „wyjaśnij” i najmniej za „wymień”, dlatego najlepiej uczy się jej doświadczeniami. Wszystkie cztery robi się ze sprzętu z kuchni, a każde odpowiada na jedno pytanie z arkusza.

Z tych czterech obrazków składa się odpowiedź na najtrudniejsze pytanie w dziale: co sprawia, że woda płynie w górę. Roślina paruje wodę przez aparaty szparkowe, przez to w liściach jej ubywa, a ubytek wyciąga kolejne porcje z łodygi i z korzenia, gdzie woda wchodzi przez włośniki. Nazywa się to w podręcznikach siłą ssącą liści i dokładnie taki ciąg — parowanie, ubytek, podciąganie — klucz uznaje za pełną odpowiedź.

Dwie rzeczy warto przy tym rozdzielić, bo zadanie je zestawia. Drewnem woda płynie tylko w górę, od korzenia do liści. Łykiem pokarm płynie od liści, i to zarówno w dół, do korzenia, jak i w górę, do pączków i owoców. Strzałki na rysunku są więc trzy, nie dwie.

Ostatnia obserwacja, która zabiera minutę, a tłumaczy wiele: kropla wody na liściu kapusty albo nasturcji nie wsiąka, tylko spływa. Powierzchnia blaszki jest pokryta warstwą chroniącą przed utratą wody — i to samo zabezpieczenie nie wpuszcza wody z zewnątrz.

Kwiat: organ, w którym powstają nasiona

Kwiat jest organem generatywnym — jego zadaniem jest doprowadzić do powstania nasion. W tym dziale nie pyta się o to, kto przenosi pyłek, lecz o nazwy części kwiatu i rolę każdej z nich na schemacie. Rysunek z czterema albo pięcioma odnośnikami pojawia się niemal w każdym arkuszu.

Trzy części słupka trzeba umieć podpisać w kolejności od góry, bo zadanie często prosi właśnie o to: znamię, szyjka, zalążnia. I jedno przypisanie, które w kluczu waży cały punkt: pyłek powstaje w pylniku pręcika, a nasiono w zalążni słupka. Wystarczy zamienić te dwa miejsca, żeby cała odpowiedź przestała się liczyć.

Dalszy ciąg jest krótki i wraca jako zadanie na uzupełnianie zdań: pyłek trafia na znamię słupka, po zapłodnieniu z zalążków rozwijają się nasiona, a cała zalążnia przekształca się w owoc. Dlatego owoc i nasiono zawsze powstają z kwiatu, nigdy odwrotnie.

Kwiaty bywają pojedyncze albo zebrane w kwiatostany — jak u koszyczka mniszka, kolby kukurydzy czy kłosa zboża. To rozróżnienie pojawia się przy rysunku i wymaga jednego zdania: kwiatostan to skupienie wielu drobnych kwiatów na jednej osi.

Przydaje się też pamiętać, że nie każdy kwiat ma wszystkie części. Część roślin ma kwiaty tylko z pręcikami albo tylko ze słupkiem i wtedy do powstania nasion potrzebne są dwa różne kwiaty. Zadanie pokazuje taki rysunek i pyta, czego na nim brakuje — odpowiedź ma wskazać brakujący element i powiedzieć, co się wtedy nie wydarzy.

Nasiono i kiełkowanie — doświadczenie z czterema słoikami

Nasiono zamyka ten dział, bo jest jednocześnie wynikiem pracy kwiatu i początkiem nowej rośliny. Na schemacie podpisuje się łupinę, czyli twardą okrywę, zarodek oraz zapas pokarmu. Sam zarodek ma trzy części i o nie pyta się osobno: korzeń zarodkowy, łodyżkę z pączkiem i liścienie, czyli pierwsze, grube listki.

Fasola jest tu najlepszym materiałem, bo po namoczeniu rozpada się na dwa liścienie i zarodek widać gołym okiem. Pytanie „co dzieje się z liścieniami młodej rośliny” ma odpowiedź, którą widać w doniczce: oddają zgromadzony zapas i wkrótce usychają, gdy roślina zaczyna wytwarzać pokarm w pierwszych prawdziwych liściach.

Warunki kiełkowania sprawdza się doświadczeniem, które jest w arkuszu opisywane częściej niż jakiekolwiek inne z tego działu. Cztery słoiki, w każdym kilka nasion fasoli na wacie.

Wniosek z całego zestawu brzmi: do kiełkowania potrzebne są woda, odpowiednia temperatura i powietrze, a światło nie jest konieczne — dlatego nasiona wschodzą pod ziemią. W zadaniu pojawia się dodatkowe pytanie o zasadę prowadzenia takiego doświadczenia: w każdym słoiku zmienia się tylko jeden warunek, bo inaczej nie wiadomo, który z nich zadecydował o wyniku.

Stąd też praktyczne przełożenie, o które arkusz pyta wprost: dlatego nasiona przechowuje się w suchym i chłodnym miejscu. Brak wody i niska temperatura wstrzymują kiełkowanie, więc nasiona przeczekują w stanie spoczynku do następnego sezonu.

Na koniec zdanie łączące cały dział: nasiono zawiera zminiaturyzowaną roślinę z własnym zapasem, a wszystkie organy, o których była mowa wyżej, rozwijają się właśnie z zarodka — najpierw korzeń, potem pęd z liściami, a dopiero na końcu kwiat.

Plan powtórki na trzy wieczory

Ten dział powtarza się inaczej niż większość: nie odpytywaniem z definicji, a rysowaniem. Kto potrafi narysować z pamięci przekrój liścia i kwiat z podpisami, ma zdecydowaną większość punktów.

Pierwszego wieczoru warto nastawić dwie rzeczy, które zrobią się same do trzeciego: słoik z fasolą na wilgotnej wacie oraz goździk albo seler w barwionej wodzie. Oba wyniki wracają w zadaniach jako rysunki, a obejrzane na własnym parapecie pamięta się dłużej niż schemat z zeszytu.

Po trzecim wieczorze przychodzi cały arkusz na czas, bez zeszytu i bez rysunków pod ręką. Dopiero wtedy wychodzą pomyłki, których odpytywanie nie pokazuje: zamienione pylnik i zalążnia, odwrócone kierunki w drewnie i łyku, ziemniak nazwany korzeniem.

Dwie uwagi praktyczne. Pierwsza: nie każ uczyć się nazw bez funkcji. Za samą nazwę jest pół punktu, a druga połowa idzie za zadanie, które ta część wykonuje — i właśnie ta połowa znika najczęściej. Przy każdym podpisie żądaj jednego zdania „służy do…”.

Druga: rysunki rób duże, na całą kartkę, i podpisuj odnośnikami, tak jak w arkuszu. Mała kopia ze zeszytu nie uczy rozmieszczenia części, a w zadaniu trzeba wskazać konkretne miejsce na schemacie.

Wersja minimum na ostatni wieczór zajmuje kwadrans: tabela pięciu tkanek, trzy zadania liścia i podpisany kwiat z nasionem.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

W arkuszu do tego działu rysunków jest więcej niż tekstu i wynika to z samego materiału. Trzy pierwsze zadania to schematy z odnośnikami do podpisania: przekrój blaszki liściowej z aparatem szparkowym, korzeń ze strefą włośników i kwiat z pręcikiem oraz słupkiem rozpisanym na trzy części. Przy każdym podpisie zostawiliśmy miejsce na jedno zdanie o zadaniu tej części, bo tak wygląda pełna odpowiedź w kluczu.

Dalej idą dwa zadania na kierunki: strzałki drogi wody w drewnie i pokarmu w łyku oraz dopasowanie tkanki do funkcji w tabeli z pięcioma wierszami. Ostatnią część zajmują doświadczenia — opis zestawu z workiem na pędzie z pytaniem o wniosek oraz cztery słoiki z fasolą, w których trzeba wskazać, który zestaw jest odniesieniem i dlaczego zmienia się tylko jeden warunek naraz.

W wersjach A i B inne są rysunki organów i inne zestawy w doświadczeniach, przy tym samym zakresie i tej samej punktacji — dzięki temu drugą wersję da się rozwiązać po pierwszej bez odtwarzania odpowiedzi z pamięci. Klucz przy schematach pokazuje nie tylko nazwę, ale i położenie odnośnika, więc od razu widać, czy dziecko pomyliło część, czy tylko opisało ją niepełnym zdaniem. Każdy element zestawu ma swój klucz w osobnym podfolderze. Kartkówka obejmuje pięć tkanek i organy wegetatywne, zajmuje kwadrans. Pliki są w PDF do wydruku na A4, a zadania napisaliśmy sami pod podstawę programową MEN, nie pod jedną serię.

Najczęstsze błędy i pułapki

Pomyłki, które w tym dziale zabierają najwięcej punktów. Każdą z nich można zadać jako pytanie przy podpisanym rysunku dzień przed sprawdzianem.

Kierunki w drewnie i łyku odwrócone. Drewnem woda płynie w górę, od korzenia do liści. Łykiem pokarm odpływa z liści do pozostałych części rośliny.

„Korzeń pobiera z gleby pokarm”. Pobiera wodę z solami mineralnymi. Pokarm powstaje w liściach i dociera do korzenia łykiem.

Pylnik i zalążnia zamienione. Pyłek powstaje w pylniku pręcika, nasiona w zalążni słupka. To najdroższa zamiana w całym dziale.

Ziemniak nazwany korzeniem. To przekształcony pęd, bo ma pączki w zagłębieniach. Marchew jest korzeniem i pączków nie ma.

Aparaty szparkowe umieszczone na wierzchniej stronie liścia. Jest ich znacznie więcej na spodzie, gdzie nie pada bezpośrednie słońce i parowanie jest mniejsze.

Podpis bez funkcji. „To blaszka” daje połowę punktu. Druga połowa to zdanie: przyjmuje światło na dużej powierzchni.

Tkanka pomylona z organem. Tkanka to zespół podobnych komórek o jednym zadaniu, organ zbudowany jest z kilku tkanek. Liść jest organem, nie tkanką.

Jedna tkanka wpisana do liścia. W liściu są co najmniej trzy: okrywająca, miękiszowa i przewodząca.

Światło dopisane do warunków kiełkowania. Potrzebne są woda, odpowiednia temperatura i powietrze. Nasiona kiełkują pod ziemią, czyli w ciemności.

Doświadczenie z dwiema zmianami naraz. Jeśli w słoiku zmienia się i wilgotność, i temperatura, wynik nie wskazuje przyczyny. W jednym zestawie zmienia się jeden warunek.

Liścienie opisane jako pierwsze prawdziwe liście. Liścienie przynoszą zapas z nasiona i usychają; prawdziwe liście wyrastają po nich i prowadzą fotosyntezę.