Układ pokarmowy — sprawdzian z biologii, klasa 7

Droga kromki chleba — osiem przystanków w kolejności

Zadanie z uszeregowaniem odcinków pojawia się niemal zawsze, więc od tej kolejności warto zacząć. Najłatwiej zapamiętać ją, prowadząc przez układ jedną kromkę chleba.

Dwa pojęcia trzeba przy tej wędrówce rozdzielić, bo arkusz pyta o nie osobno. Trawienie to rozkład dużych cząsteczek pokarmu na takie, które da się wchłonąć. Wchłanianie to przechodzenie gotowych produktów trawienia ze światła jelita do krwi lub chłonki. Pokarm, który tylko przesuwa się odcinkiem, nie jest ani trawiony, ani wchłaniany — i właśnie dlatego przełyk ma w tabeli tylko transport.

Z tej listy wynika też odpowiedź na pytanie, które zaskakuje: najwięcej pracy wykonuje jelito cienkie, nie żołądek. W żołądku zaczyna się rozkład jednej grupy składników, a w jelicie cienkim kończy się rozkład wszystkich trzech i zachodzi prawie całe wchłanianie. Jelito cienkie człowieka dorosłego ma kilka metrów długości, co samo tłumaczy, dlaczego ten odcinek jest najważniejszy.

Samo trawienie dzieli się na dwa rodzaje i to rozróżnienie też bywa pytane. Trawienie mechaniczne to rozdrabnianie pokarmu bez zmiany jego składu: gryzienie zębami i mieszanie treści przez mięśnie ściany żołądka. Trawienie chemiczne to rozkład cząsteczek przez enzymy. W jamie ustnej zachodzą oba jednocześnie i dlatego jest ona w tabeli opisana jako miejsce trawienia, choć kęs spędza tam najmniej czasu.

Warto też wiedzieć, dlaczego pokarm przesuwa się sam. Ściany przewodu pokarmowego mają mięśnie, które kurczą się falami i popychają treść w jedną stronę. Dzięki temu przełykanie działa również wtedy, gdy ktoś leży albo jest odwrócony głową w dół — pokarm nie spada w dół pod własnym ciężarem, lecz jest przesuwany. To gotowa odpowiedź na jedno z pytań otwartych o rolę mięśni w tym układzie.

Zęby: cztery rodzaje, cztery zadania i jedno proste liczenie

Zęby są pierwszym narzędziem w tym układzie i jedynym elementem działu, w którym zadanie może poprosić o liczbę. Warto więc umieć ją wyprowadzić, a nie zgadywać.

Uzębienie dzieli się na cztery takie same części — górną lewą, górną prawą, dolną lewą i dolną prawą. W każdej jest 2 + 1 + 2 + 3 = 8 zębów, a w całym uzębieniu stałym 8 × 4 = 32 zęby. Uzębienie mleczne jest mniejsze, bo nie ma w nim zębów przedtrzonowych: w jednej czwartej mieści 5 zębów, czyli razem 5 × 4 = 20.

Drugie pytanie dotyczy budowy jednego zęba. Od zewnątrz jest szkliwo — najtwardsza tkanka w ciele, ale pozbawiona zdolności odbudowy po uszkodzeniu. Pod nim zębina, a w środku miazga z naczyniami krwionośnymi i nerwami; to ona odpowiada za ból. Ząb dzieli się na koronę widoczną w jamie ustnej, szyjkę przy dziąśle i korzeń ukryty w kości.

Ta budowa tłumaczy przebieg próchnicy, o którą arkusz pyta wprost. Bakterie żyjące w osadzie na zębach wytwarzają z resztek cukrów kwasy, a te rozpuszczają szkliwo. Dopóki ubytek jest w szkliwie, nie boli, bo szkliwo nie ma nerwów. Ból pojawia się, gdy ubytek dojdzie do miazgi — czyli wtedy, gdy zniszczenie jest już znaczne. Stąd zalecenie przeglądów u dentysty także wtedy, gdy nic nie dolega.

Pytanie o to, dlaczego człowiek ma aż cztery rodzaje zębów, ma prostą odpowiedź: dieta człowieka jest mieszana. Zwierzęta jedzące wyłącznie rośliny mają szerokie zęby do rozcierania i słabo wykształcone kły, a drapieżniki — mocne kły do rozrywania i słabo rozwinięte zęby do rozcierania. U człowieka występują oba zestawy naraz, bo jadłospis zawiera i pokarm roślinny, i zwierzęcy.

Z higieny zębów klucz oczekuje zwykle więcej niż samego mycia. Osad gromadzi się najbardziej w przestrzeniach między zębami, gdzie szczoteczka nie dochodzi, dlatego zaleca się czyszczenie nitką. Pasty zawierają związki fluoru, bo fluor wzmacnia szkliwo i utrudnia jego rozpuszczanie. I rzecz, o którą pyta się wprost: szkliwo uszkodzone przez próchnicę nie odbuduje się samo, więc ubytek musi wypełnić dentysta.

Trzy grupy składników i trzy różne produkty trawienia

To zadanie wraca w każdym arkuszu z działu, zwykle jako łączenie w pary. Klucz oczekuje nazw produktów, nie opisu.

Trzy rzeczy z tej tabeli warto zauważyć osobno. Pierwsza: rozkład każdej grupy kończy się w tym samym miejscu, w jelicie cienkim, a różni się tylko tym, gdzie się zaczyna. Druga: tłuszcze są jedyną grupą, której trawienie w ogóle nie zaczyna się przed dwunastnicą. Trzecia: produkty trawienia tłuszczów to dwie nazwy, nie jedna, i pominięcie którejkolwiek kosztuje połowę punktu.

Nie wszystko, co jemy, trzeba trawić. Witaminy, składniki mineralne i woda są wchłaniane bez żadnej zmiany, bo ich cząsteczki są dość małe. To częste pytanie podchwytliwe: przy nich w kolumnie „produkty trawienia” nie wpisuje się niczego.

Osobny przypadek to błonnik. Jest to składnik pokarmu roślinnego, którego organizm człowieka nie trawi i nie wchłania. Mimo to jest potrzebny, bo pobudza ruchy jelit i przyspiesza przesuwanie treści — czyli działa mechanicznie, a nie odżywczo. Przy pytaniu o jego rolę odpowiedź „dostarcza energii” jest błędem.

Z podziałem składników wiąże się jeszcze jedno rozróżnienie. Cukry i tłuszcze służą głównie jako źródło energii, a białka są przede wszystkim materiałem budulcowym, z którego powstają nowe komórki i tkanki. Dlatego zapotrzebowanie na białko jest większe w okresie wzrostu.

Zostaje pytanie najbardziej podstawowe, a często zbywane jednym zdaniem: po co w ogóle rozkładać pokarm. Cząsteczki cukrów złożonych, białek i tłuszczów są zbyt duże, żeby przejść przez ścianę jelita do krwi. Trawienie rozbija je na cząsteczki na tyle małe, że mogą zostać wchłonięte. To samo wyjaśnia, dlaczego witaminy i woda trawienia nie wymagają — one są już dość małe.

Przydaje się też znać po jednym przykładzie z każdej grupy, bo zadania podają składniki przez produkty spożywcze. Cukrów złożonych dostarczają pieczywo, kasze i ziemniaki, cukrów prostych — owoce i słodycze, białka — mięso, ryby, jaja, nabiał i nasiona roślin strączkowych, a tłuszczów — oleje, masło i orzechy. Przy takim zadaniu odpowiedź musi nazwać grupę składników, a nie powtórzyć nazwę produktu.

Soki trawienne i żółć — skąd pochodzą i czym się różnią

Tu najłatwiej pomylić miejsce powstawania z miejscem działania, a arkusz pyta o oba. W tabeli są rozdzielone celowo.

Najczęściej punktowanym szczegółem z tej tabeli jest żółć. Nie jest sokiem trawiennym w tym sensie, co pozostałe, bo nie zawiera enzymów i sama niczego nie rozkłada. Rozbija natomiast duże krople tłuszczu na wiele drobnych, przez co powierzchnia kontaktu tłuszczu z enzymem staje się znacznie większa i rozkład idzie szybciej. Powstaje w wątrobie, a tylko gromadzi się w pęcherzyku żółciowym — pomylenie tych dwóch narządów to klasyczny błąd.

Warto przy tym zauważyć, że wątroba i trzustka leżą poza drogą pokarmu. Pokarm przez nie nie przechodzi; one jedynie wysyłają swoje wydzieliny do dwunastnicy przewodami. Dlatego w zadaniu z uszeregowaniem odcinków nie mają w ogóle miejsca, choć bez nich trawienie nie zachodzi.

Wątroba wykonuje w tym układzie jeszcze dwie prace, o które arkusz pyta osobno: magazynuje zapas cukru w postaci glikogenu i unieszkodliwia substancje trujące, które trafiły do krwi z jelit. To właśnie do niej płynie krew niosąca świeżo wchłonięte składniki, zanim rozejdzie się po całym ciele.

Sok trzustkowy ma jeszcze jedną funkcję, której w tabeli nie widać. Treść wychodząca z żołądka jest kwaśna, a enzymy jelitowe potrzebują innego odczynu. Sok trzustkowy tę kwaśność zobojętnia, więc bez niego nie pracowałyby, mimo że są obecne.

Warto przy tym wiedzieć, czym jest sam enzym, bo to pojęcie wraca w całym dziale. Jest to substancja wytwarzana przez organizm, która przyspiesza określony rozkład, a sama się przy tym nie zużywa. Każdy enzym działa tylko na jedną grupę składników: enzym rozkładający białka nie ruszy tłuszczu. Dlatego sok trzustkowy musi zawierać kilka różnych enzymów, a nie jeden uniwersalny — i to jest odpowiedź na pytanie, czemu jego skład jest najbogatszy ze wszystkich wydzielin w tabeli.

Żołądek: po co tam kwas i dlaczego nie uszkadza własnej ściany

Żołądek bywa w odpowiedziach przeceniany — uchodzi za miejsce, w którym pokarm jest trawiony w całości. Tymczasem jego rola jest węższa i daje się zapisać w trzech punktach.

Pierwsze zadanie żołądka jest mechaniczne. Mięśnie w jego ścianie mieszają pokarm z sokiem żołądkowym, aż treść staje się papką — bez tego enzym docierałby tylko do powierzchni kęsa. Drugie to początek rozkładu białek, i tylko białek; cukry i tłuszcze przechodzą przez żołądek bez zmiany. Trzecie to magazynowanie: żołądek przyjmuje cały posiłek od razu, a dalej przepuszcza treść porcjami, dzięki czemu jelito cienkie nie jest zalewane.

Kwas solny w soku żołądkowym ma trzy funkcje, które dobrze wymieniać w tej kolejności. Zabija większość bakterii, które dostały się z pokarmem, i jest w ten sposób częścią obrony organizmu. Tworzy odczyn kwaśny, bez którego enzym rozkładający białka po prostu nie działa. I rozluźnia strukturę samych białek, co ułatwia ich rozkład.

Stąd wynika odpowiedź na pytanie, którego uczniowie najbardziej nie lubią: dlaczego enzym żołądkowy nie działa już w jamie ustnej. Nie z powodu temperatury ani czasu, lecz dlatego, że każdy enzym działa tylko w odpowiednim dla siebie odczynie — w jamie ustnej jest on inny niż w żołądku. Ta sama zasada tłumaczy, czemu enzymy z żołądka nie pracują dalej w jelicie.

Zostaje pytanie o samą ścianę żołądka. Chroni ją warstwa śluzu wydzielanego przez jej komórki; śluz nie dopuszcza kwasu bezpośrednio do ściany. Gdy ta ochrona zawodzi, kwas uszkadza ścianę i powstaje choroba wrzodowa — i to jest cała odpowiedź, jakiej oczekuje klucz przy tym zagadnieniu.

I szczegół, który odbiera punkty przy tabeli wchłaniania: w żołądku nie wchłaniają się składniki odżywcze. Przechodzi tam do krwi jedynie woda, i to w niewielkich ilościach. Wynika to z tego, że w żołądku rozkład jest dopiero zaczęty, więc nie ma jeszcze gotowych produktów trawienia do wchłonięcia.

Treść nie opuszcza też żołądka od razu. Na jego końcu znajduje się mięsień zamykający przejście do dwunastnicy, który rozluźnia się porcjami. Dzięki temu jelito cienkie dostaje pokarm stopniowo i ma czas na rozkład oraz wchłanianie każdej porcji. Przy pytaniu, dlaczego posiłek syci na dłużej niż napój, to właśnie jest przyczyna, którą warto wskazać.

Gdzie kończy się trawienie, a gdzie zaczyna wchłanianie

To rozróżnienie decyduje o kilku punktach, bo zadania pytają o odcinek, a nie o proces. Poniżej wchłanianie odcinek po odcinku, wraz z tym, gdzie trafia wchłonięty składnik.

Prawie całe wchłanianie składników odżywczych odbywa się w jelicie cienkim, a odpowiada za to budowa jego ściany. Jest ona pokryta kosmkami jelitowymi — drobnymi wypustkami, których jest bardzo dużo. Dzięki nim powierzchnia, przez którą składniki przechodzą do krwi, jest wielokrotnie większa niż powierzchnia samej rurki jelita. W każdym kosmku biegną naczynia krwionośne i naczynie chłonne, i to one odbierają wchłonięte produkty.

Uwaga na kierunek w zadaniu: produkty trawienia tłuszczów idą inną drogą niż pozostałe. Cukry proste i aminokwasy trafiają wprost do krwi, a glicerol i kwasy tłuszczowe — do naczyń chłonnych, którymi dopiero później dołączają do krwi. Pytanie „dokąd wchłaniane są produkty trawienia tłuszczów” wymaga tej jednej konkretnej nazwy.

Jelito grube nie wchłania składników odżywczych, bo nie ma już czego wchłaniać — rozkład skończył się wcześniej. Odbiera natomiast wodę, przez co resztki stają się gęstsze. Mieszkają w nim bakterie, które wytwarzają witaminę K i witaminy z grupy B; organizm je wykorzystuje, więc te bakterie są pożyteczne, a nie chorobotwórcze. Przy zbyt małej ilości błonnika i wody treść przesuwa się zbyt wolno, woda jest odbierana za długo i pojawiają się zaparcia.

Na koniec warto wiedzieć, po co w ogóle wchłanianie prowadzi do krwi. Składniki muszą trafić do każdej komórki w ciele, a dowieźć je potrafi tylko krew. Wchłanianie jest więc momentem przekazania pokarmu z układu pokarmowego do układu krwionośnego — i tym samym miejscem, w którym kończy się rola tego działu. Krew płynąca z jelit trafia najpierw do wątroby, dopiero potem rozchodzi się dalej, dzięki czemu substancje szkodliwe są unieszkodliwiane, zanim dotrą do pozostałych narządów.

Zasady żywienia, których nie wystarczy wymienić

W zadaniach z tej części punkt rzadko idzie za samą zasadę. Idzie za uzasadnienie, więc warto uczyć się ich parami.

Zalecenia dotyczące proporcji podaje się zwykle w formie rysunku — talerza podzielonego na części albo piramidy. Zadanie pyta o niego rzadko w całości, a często o jedno piętro lub jedną część: które produkty powinny stanowić podstawę, a które jadać najrzadziej.

Drugie pytanie z tej części dotyczy zapotrzebowania. Nie jest ono jednakowe dla wszystkich: zależy od wieku, płci, masy ciała i przede wszystkim od aktywności fizycznej. Osoba pracująca fizycznie lub trenująca potrzebuje więcej energii niż osoba pracująca przy biurku, przy tym samym wzroście i wieku. Dlatego w odpowiedzi o nadmiar masy ciała trzeba wskazać obie strony: ile energii dostarcza pokarm i ile organizm zużywa.

Problemy zdrowotne tego układu i profilaktyka bez ogólników

Przy każdym z tych zagadnień klucz oczekuje trzech elementów: co to jest, z czego wynika i co konkretnie pomaga. Hasło „zdrowo się odżywiać” nie jest profilaktyką.

Dwa z tych zagadnień mają w arkuszu własne, trudniejsze pytania. Przy próchnicy pyta się nie o to, czy myć zęby, ale dlaczego szkodzi częste podjadanie słodyczy — i tu odpowiedź musi wskazać, że każda porcja cukru to nowa dawka pożywki dla bakterii, więc kilka małych porcji szkodzi bardziej niż jedna większa przy posiłku.

Przy zatruciach pytanie dotyczy zwykle jednej konkretnej sytuacji z opisu: pozostawionej na stole potrawy, niemytych rąk, posiłku z niepewnego źródła. Odpowiedź powinna nazwać przyczynę i podać jedno działanie, które by jej zapobiegło.

Osobno warto umieć wyjaśnić, czym w tym dziale jest profilaktyka. To działania podejmowane, zanim pojawi się choroba, a nie leczenie jej objawów. Dlatego przegląd u dentysty przy zdrowych zębach jest profilaktyką, a wypełnienie ubytku już nie.

Powtórka w trzy wieczory — co w którym dniu

Kolejność powtórki warto zachować taką jak w tym tekście, czyli za pokarmem. Wtedy każdy narząd pojawia się wtedy, gdy wiadomo już, co się w nim dzieje.

Całość zajmuje 25 + 25 + 30 = 80 minut rozłożone na trzy dni. Trzeci wieczór jest najdłuższy nie przez przypadek — część o żywieniu i profilaktyce daje w arkuszu dużo punktów, a bywa powtarzana pobieżnie, bo wydaje się znana z życia codziennego.

Po trzecim wieczorze przychodzi cały arkusz na czas. Przy odpytywaniu nie widać tego, co wychodzi dopiero wtedy: pominiętej jednej z dwóch nazw przy produktach trawienia tłuszczów, żółci wpisanej jako enzym, wątroby wstawionej w ciąg odcinków drogi pokarmu.

Jedna uwaga o sposobie uczenia się. W tym dziale nie opłaca się zapamiętywać opisów narządów, bo pytania są relacyjne: co z czym, skąd dokąd, co po czym. Dlatego każde powtarzane zdanie powinno zawierać dwa elementy i związek między nimi.

Wersja minimum na ostatni wieczór to kwadrans: osiem odcinków w kolejności, trzy pary składnik — produkty trawienia, pięć wydzielin z miejscem działania i po jednym uzasadnieniu do trzech zasad żywienia.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Zestaw zbudowaliśmy wokół kolejności, bo w tym dziale to ona najczęściej rozstrzyga o punktach. Pierwsze zadanie podaje odcinki drogi pokarmu w przypadkowej kolejności do uszeregowania, a przy trzech z nich trzeba dopisać, czy zachodzi tam trawienie, czy tylko transport. Drugie to łączenie w pary: trzy grupy składników i ich produkty trawienia, z dodatkowym wierszem na witaminy, przy którym poprawną odpowiedzią jest brak produktów.

Trzecie zadanie pokazuje tabelę wydzielin z lukami w kolumnach „gdzie powstaje” i „gdzie działa”, z osobnym pytaniem o żółć i o to, dlaczego nie jest enzymem. Czwarte opiera się na rysunku kosmka i pyta o dwie drogi wchłaniania. Piąte to opis jednodniowego jadłospisu, w którym trzeba wskazać dwa błędy i uzasadnić każdy z nich. Szóste podaje sytuację: kilka osób zachorowało po tym samym posiłku, a zadaniem jest wskazanie przyczyny i jednego działania, które by jej zapobiegło. Siódme dotyczy zębów i próchnicy, z pytaniem o warstwę zęba, w której ubytek jeszcze nie boli.

W wersjach A i B zakres i punktacja są takie same, a zmieniamy jadłospis, opisane sytuacje i kolejność odcinków do uszeregowania — czyli to, co w tym dziale decyduje o odpowiedzi. Klucz do zadań z uzasadnieniem rozpisujemy osobno dla zasady i osobno dla jej wyjaśnienia, więc od razu widać, czego zabrakło. Każdy element zestawu ma swój klucz w osobnym podfolderze. Kartkówka obejmuje kolejność odcinków oraz produkty trawienia i zajmuje kwadrans. Pliki PDF drukują się na zwykłej drukarce A4, a zadania są nasze, napisane pod podstawę programową MEN, nie pod jedną serię.

Najczęstsze błędy i pułapki

Pomyłki, które w tym dziale najczęściej kosztują punkty. Każda nadaje się na pytanie kontrolne dzień przed sprawdzianem.

Trawienie pomylone z wchłanianiem. Trawienie to rozkład na mniejsze cząsteczki, wchłanianie to ich przejście do krwi lub chłonki. Zadanie pyta o jedno z dwóch.

„Trawienie kończy się w żołądku”. W żołądku zaczyna się rozkład białek. Rozkład wszystkich grup kończy się w jelicie cienkim.

Żółć nazwana enzymem. Żółć nie zawiera enzymów i sama nie rozkłada tłuszczu — rozbija go na drobne kropelki, dzięki czemu enzym ma większą powierzchnię do pracy.

Żółć przypisana pęcherzykowi żółciowemu. Powstaje w wątrobie, a w pęcherzyku tylko się gromadzi.

Wątroba lub trzustka wstawione w ciąg odcinków drogi pokarmu. Pokarm przez nie nie przechodzi; wysyłają wydzieliny do dwunastnicy.

Jedna nazwa przy produktach trawienia tłuszczów. Odpowiedź wymaga dwóch: glicerolu i kwasów tłuszczowych.

Witaminy i woda wpisane jako trawione. Są wchłaniane bez zmiany, bo ich cząsteczki są dość małe.

Błonnik opisany jako źródło energii. Nie jest trawiony ani wchłaniany; jego rola polega na pobudzaniu ruchów jelit.

Bakterie jelita grubego uznane za chorobotwórcze. Wytwarzają witaminę K i witaminy z grupy B, które organizm wykorzystuje.

Produkty trawienia tłuszczów skierowane do krwi. Trafiają do naczyń chłonnych i dopiero później dołączają do krwi.

Profilaktyka podana jako hasło. „Zdrowo się odżywiać” nie jest odpowiedzią. Trzeba nazwać działanie i powiedzieć, czemu zapobiega.

Próchnica wyjaśniona samym jedzeniem słodyczy. Pełne wyjaśnienie wskazuje bakterie, które z resztek cukru wytwarzają kwasy rozpuszczające szkliwo.

Ząb, który „nie boli, więc jest zdrowy”. Ubytek w szkliwie nie boli, bo szkliwo nie ma nerwów; ból pojawia się dopiero przy miazdze.