Krajobrazy Polski — sprawdzian z geografii, klasa 5

Co to znaczy krajobraz i co się w nim opisuje

Krajobraz to wygląd obszaru razem ze wszystkim, co się na nim znajduje — rzeźbą terenu, wodami, roślinnością, zabudową i tym, czym ludzie się tu zajmują. Dlatego odpowiedź „krajobraz to widok” dostaje pół punktu: brakuje w niej tego, że krajobraz obejmuje też działalność człowieka.

Z tej definicji wynika podział, który na sprawdzianie wraca jako pierwsze zadanie. Składniki krajobrazu dzielą się na naturalne (ukształtowanie terenu, rzeki i jeziora, lasy, zwierzęta, pogoda) i antropogeniczne, czyli wytworzone przez człowieka (domy, drogi, pola, mosty, kopalnie, kanały). Pytanie brzmi zwykle „podziel wymienione składniki na dwie grupy” i trzeba uważać na przypadki mieszane: pole uprawne to składnik antropogeniczny, mimo że rosną na nim rośliny, bo to człowiek je tam zasiał w równych rzędach.

Drugi podział dotyczy stopnia przeobrażenia. Krajobraz naturalny zmienił się bez udziału człowieka — w Polsce zostały go tylko skrawki, na przykład w górach wysokich i na torfowiskach. Krajobraz przeobrażony nosi wyraźne ślady gospodarowania, ale zachował rysy pierwotne — tak wygląda większość kraju. Krajobraz kulturowy został ukształtowany przez człowieka od podstaw: miasto, teren przemysłowy, sad, zbiornik zaporowy. Jeśli zadanie każe ocenić zdjęcie, bezpieczna odpowiedź wskazuje jedną cechę naturalną i jedną antropogeniczną, a potem dopiero stawia ocenę.

Warto też od razu ustawić słownictwo, którym opisuje się rzeźbę, bo wraca w każdym kolejnym rozdziale: teren płaski, falisty, pagórkowaty, górzysty. To cztery stopnie i w tej kolejności rosną różnice wysokości. Dziecko, które używa tylko słów „płaski” i „górzysty”, przy opisie pojezierza nie ma czym opisać tego, co widzi.

Ostatnia rzecz z tego wstępu: krajobraz się zmienia, i to też bywa pytaniem. Zmienia go przyroda, powoli — rzeka podmywa brzeg, morze przesuwa wydmy. Zmienia go człowiek, szybko — wycinka lasu, nowa droga, odkrywkowa kopalnia. Odpowiedź na pytanie „kto bardziej zmienił ten krajobraz” wymaga wskazania konkretnego śladu, nie ogólnikowego „człowiek niszczy przyrodę”.

Pasy rzeźby terenu — porządek, który porządkuje cały dział

Polska układa się w pasy biegnące ze wschodu na zachód, a wysokość rośnie z północy na południe. To jedno zdanie jest kluczem do połowy zadań w dziale: jeśli dziecko zapamięta kolejność pasów, rozpozna krajobraz nawet wtedy, gdy nie zna jego nazwy, bo wywnioskuje ją z położenia.

Tę tabelę opłaca się odpytywać w obie strony. Pierwsze pytanie: „jaka jest rzeźba pasa pojezierzy”. Drugie, trudniejsze i częstsze na arkuszu: „w opisie są jeziora, pagórki i głazy narzutowe — który to pas”.

Z układu pasów wynikają dwa wnioski, o które pytają zadania otwarte. Pierwszy: najniżej jest nad morzem, najwyżej na południu, więc gdy porównuje się dwa miejsca, to leżące dalej od morza będzie zwykle wyżej. Drugi: pasy nie są idealnie równe i mają wyjątki — na przykład w pasie wyżyn stoją niewysokie Góry Świętokrzyskie, a w pasie nizin trafiają się wydmy i jeziora. Zadanie typu „wyjaśnij, dlaczego podział na pasy jest tylko uproszczeniem” prosi dokładnie o taki wyjątek.

Na koniec sposób nauki, który działa lepiej niż czytanie: na kartce rysuje się sześć poziomych szuflad jedna pod drugą i wpisuje w nie pasy od morza do gór, a potem dopisuje po trzy cechy. Dziecko robi to raz samo, bez zaglądania, i od razu widać, które dwa pasy mu się zlewają. Prawie zawsze są to niziny i wyżyny, i właśnie na nich warto spędzić drugi wieczór powtórki.

Pobrzeże: krajobraz, który morze ciągle przerabia

Wybrzeże Bałtyku jest krajobrazem w ruchu i to jest tu najważniejsze. Fale, prądy przybrzeżne i wiatr bez przerwy zabierają piasek w jednym miejscu i odkładają w innym, dlatego linia brzegowa wygląda inaczej niż sto lat temu.

Formy, które trzeba umieć rozpoznać i nazwać:

• plaża — pas piasku sypanego przez fale,
• wydmy — wały piasku nawianego przez wiatr; nadmorskie wydmy ruchome przesuwają się w głąb lądu i zasypują las, co widać w Słowińskim Parku Narodowym,
• klif — wysoki, urwisty brzeg podcinany przez fale; cofa się, więc stojące na nim budynki są zagrożone,
• mierzeja — wąski pas piasku odcinający zatokę od otwartego morza; tak powstał Półwysep Helski i Mierzeja Wiślana,
• jezioro przybrzeżne — dawna zatoka odcięta mierzeją, zwykle płytka i częściowo zasolona.

Umiejętność punktowana w tym miejscu to powiązanie formy z czynnikiem, który ją wytworzył. Klif rzeźbi fala, wydmę buduje wiatr, mierzeję sypie prąd przybrzeżny. Odpowiedź, która podaje samą nazwę formy, dostaje połowę punktów, bo zadanie zwykle brzmi „podaj nazwę formy i wyjaśnij, jak powstała”.

Druga rzecz to gospodarka pobrzeża, bo krajobraz obejmuje też to, czym ludzie się tu zajmują. Nad morzem żyje się z turystyki, rybołówstwa, portów i stoczni, a w pasie nadmorskim rzuca się w oczy zabudowa letniskowa — hotele, pensjonaty, kempingi. Zadanie może poprosić o dwie korzyści i dwa zagrożenia takiego sąsiedztwa: korzyścią jest praca i dochód, zagrożeniem zabudowywanie wydm, hałas, śmieci i zadeptywanie roślinności, która wydmę trzyma.

I rzecz, o którą pytają najchętniej na końcu: dlaczego sadzi się na wydmach trawy i sosny. Bo korzenie wiążą piasek i zatrzymują wędrowanie wydmy. To jedno zdanie zamyka całe zadanie o ochronie wybrzeża.

Pojezierza: co zostawił po sobie lądolód

Cały pas pojezierzy jest pamiątką po lądolodzie, który wielokrotnie nasuwał się na północ Polski i cofał. Jeżeli dziecko zrozumie ten jeden mechanizm, nie będzie musiało uczyć się form na pamięć — wyprowadzi je z tego, co robi topniejący lód.

Lądolód niósł przed sobą i w sobie glinę, piasek, żwir i kamienie. Gdy się zatrzymał, materiał usypał się w wały — to moreny czołowe, dziś najwyższe pagórki pojezierzy. Gdy się cofał, zostawił pod sobą nierówną pokrywę gliny — morenę denną, czyli teren falisty. Woda z topniejącego lodu wypłukiwała piasek i rozsypywała go w płaskie pola przed lodem — sandry, dziś porośnięte lasem, bo piasek jest nieurodzajny. Wielkie bryły lodu, które zostały w zagłębieniach, po stopieniu dały jeziora. Największe głazy przywleczone ze Skandynawii leżą do dziś na polach jako głazy narzutowe i są najprostszym dowodem, że lądolód tu był.

Na pojezierzach stoi też najwięcej jezior w kraju i tu wchodzi jedyna liczba, którą warto zapamiętać: największym jeziorem Polski są Śniardwy, a najgłębszym Hańcza. Rozróżnienie „największe” kontra „najgłębsze” jest ulubioną pułapką arkuszy, bo to dwa różne jeziora i dwa różne pytania.

Gospodarka pasa pojezierzy wynika prosto z krajobrazu: turystyka wodna i wypoczynkowa, leśnictwo na sandrach, rolnictwo na glinach moreny dennej, a tam, gdzie pagórki i jeziora rozdrabniają pola — niewielkie gospodarstwa. Zadanie „wyjaśnij, dlaczego na sandrze rośnie las, a nie pszenica” ma odpowiedź w jednym zdaniu: piaszczysta, przepuszczalna gleba jest zbyt uboga i zbyt sucha dla zbóż.

Niziny i wyżyny: dwa pasy, które mylą się najczęściej

To miejsce, w którym ginie najwięcej punktów w całym dziale, bo oba pasy leżą w środku kraju i oba kojarzą się z polami. Różnic jest jednak kilka i każda wystarcza na odpowiedź.

Niziny to tereny płaskie i lekko faliste, z szerokimi dolinami rzek i rozległymi polami uprawnymi. Krajobraz jest otwarty: widać daleko, drogi biegną prosto, wsie są duże, miejscami zostały łąki w dolinach i kępy lasu. Rolnictwo to główne zajęcie, a na glebach lepszej jakości uprawia się zboża i buraki cukrowe.

Wyżyny są wyraźnie wyżej i mają urozmaiconą rzeźbę: pagórki, garby, głębokie doliny i wąwozy wyżłobione w miękkich skałach. Najbardziej rozpoznawalne formy wyżynne to te z wapienia: białe skałki i ostańce wystające ze zboczy oraz jaskinie wymyte przez wodę wewnątrz skał. Tam, gdzie leży gruba warstwa żyznej gleby, wyżyna jest rolnicza; tam, gdzie wapień jest blisko powierzchni, przewagę mają murawy i krzewy.

W pasie wyżyn stoją też Góry Świętokrzyskie — niskie, o łagodnych, zalesionych grzbietach i nagich rumowiskach skalnych na szczytach, zwanych goloborzami. Są jednymi z najstarszych gór Europy i właśnie dlatego tak niskie: miliony lat niszczenia zdarły z nich ostre szczyty. Najwyższy szczyt, Łysica, mierzy nieco ponad 600 m nad poziomem morza, więc góry mieszczą się w pasie wyżyn i to bywa punktowanym pytaniem.

Osobny wątek to lessy — drobny pył nawiany w czasach lodowcowych, z którego powstały najżyźniejsze gleby wyżyn. Less jest miękki, więc woda łatwo go rozcina; stąd biorą się wąwozy, bywa że głębokie i wąskie jak korytarz. Zadanie „wyjaśnij, dlaczego na tej wyżynie jest tyle wąwozów” ma odpowiedź: miękka skała i spływająca po zboczach woda.

Góry: Tatry i Sudety jako dwa różne krajobrazy

W pasie gór arkusz prawie zawsze każe porównać dwa pasma, bo właśnie na tym porównaniu widać, czy uczeń rozumie, że góry nie są jednakowe.

Tatry to góry wysokie i młode. Mają ostre, skaliste szczyty, strome ściany, wąskie granie, głębokie doliny o kształcie litery U, jeziora w zagłębieniach pod szczytami i wyraźne piętra roślinne. Najwyższy szczyt Polski, Rysy, mierzy 2499 m nad poziomem morza. Zima trwa tu długo, a powyżej górnej granicy lasu rosną już tylko niskie krzewinki i trawy.

Sudety to góry stare i znacznie niższe, o kopulastych, zaokrąglonych wierzchowinach i łagodniejszych zboczach, często z rozległymi płaskimi fragmentami na szczytach. Najwyższy szczyt, Śnieżka, ma 1602 m nad poziomem morza. Różnica wysokości między najwyższymi punktami obu pasm to 2499 m − 1602 m = 897 m i taki właśnie rachunek pojawia się w zadaniach.

Różnicę wieku da się wyjaśnić jednym zdaniem, które warto umieć powiedzieć na głos: góry młode mają ostre formy, bo niszczenie nie miało jeszcze czasu ich złagodzić, a góry stare są obtoczone i niższe, bo przez miliony lat woda, mróz i wiatr zdarły ich szczyty.

Trzecia grupa to piętra roślinne, czyli strefy, które zmieniają się z wysokością, bo wyżej jest zimniej i wieje mocniej. W górach wysokich wygląda to tak: lasy liściaste i mieszane u podnóża, wyżej lasy iglaste, nad nimi pas niskich, splecionych krzewów, potem hale z trawami i krzewinkami, a na samej górze nagie skały i rumowiska. Pytanie „dlaczego na szczycie nie rośnie las” ma odpowiedź: za niska temperatura i zbyt silny wiatr, a także brak gleby.

Gospodarka gór też jest osobnym pytaniem. Żyje się tu z turystyki i narciarstwa, z pasterstwa na halach, z leśnictwa, a w Sudetach dodatkowo z wydobycia surowców skalnych i z uzdrowisk, bo są tam wody mineralne. Zagrożeniem dla krajobrazu górskiego są zadeptywanie szlaków, zabudowa stoków i zanieczyszczenie powietrza, które niszczy świerczyny. Odpowiedź warto budować parami: jedno zajęcie, jeden skutek dla krajobrazu.

Krajobraz miejski i przemysłowy — człowiek jako twórca krajobrazu

Dział nie kończy się na przyrodzie, bo do krajobrazu należy wszystko, co człowiek na nim postawił. To zarazem część, w której zadania najczęściej mają formę „podaj dwie zalety i dwie wady”, czyli wymagają wyważonej odpowiedzi, a nie opinii.

Krajobraz miejski rozpoznaje się po gęstej, wysokiej zabudowie, dużym udziale powierzchni pokrytych asfaltem i betonem, siatce ulic, liniach tramwajowych lub kolejowych, małej ilości zieleni poza parkami i po tym, że przyroda jest tu przycięta do planu — rzeka w prostym korycie, drzewa w rzędach. W mieście pracuje się w usługach, handlu, biurach i transporcie.

Krajobraz przemysłowy ma własne znaki rozpoznawcze: hale, kominy, hałdy, wyrobiska, zbiorniki i bocznice kolejowe, często zajmujące tyle miejsca, co osiedle. Najwyraźniej widać go na Górnym Śląsku, gdzie wydobycie węgla kamiennego ukształtowało nie tylko teren, ale i rozmieszczenie miast — leżą tak blisko siebie, że tworzą jeden wielki obszar zabudowany. Krajobraz rolniczy z kolei poznaje się po mozaice pól, miedzach, pojedynczych drzewach i zabudowie skupionej we wsiach.

Umiejętność punktowana w tej części to ocena zmian wprowadzonych przez człowieka, zawsze dwustronna:

Ostatni wątek to rekultywacja, czyli przywracanie zniszczonym terenom użyteczności: zalanie wyrobiska i zrobienie z niego jeziora, obsadzenie hałdy drzewami, urządzenie parku na dawnym składowisku. Pytanie „podaj przykład, jak można naprawić krajobraz po kopalni” ma gotową odpowiedź w tym jednym słowie i jednym przykładzie, a dostaje pełną punktację, bo pokazuje, że uczeń widzi w krajobrazie proces, a nie obrazek.

Jak opisać krajobraz na sprawdzianie — schemat odpowiedzi

Najcięższe zadanie w dziale to zwykle zdjęcie albo krótki opis z poleceniem „rozpoznaj krajobraz i uzasadnij”. Uczniowie tracą tu punkty nie dlatego, że nie wiedzą, ale dlatego, że odpowiadają jednym słowem. Schemat, który dostaje pełną punktację, ma cztery kroki i warto go przerobić na trzech zdjęciach, aż zacznie wychodzić sam.

Krok 1: rzeźba. Powiedz, czy teren jest płaski, falisty, pagórkowaty czy górzysty, i czy widać różnice wysokości. To pierwsza rzecz, którą sprawdza klucz.

Krok 2: wody. Czy jest rzeka, jezioro, morze, czy nie ma ich wcale. Kształt też się liczy: jezioro długie i wąskie wygląda inaczej niż okrągłe, a rzeka w szerokiej dolinie inaczej niż w wąwozie.

Krok 3: roślinność i gleba. Las iglasty na piasku, pole uprawne, łąka w dolinie, murawa na skałce, hala pod szczytem — każde z tych słów od razu zawęża odpowiedź do jednego lub dwóch pasów.

Krok 4: ślady człowieka i zajęcia mieszkańców. Zabudowa zwarta czy rozproszona, pola duże czy małe, port, kopalnia, wyciąg, hotele. Dopiero tu nazywasz krajobraz i dopisujesz: „ponieważ…”.

Porównanie dwóch odpowiedzi na to samo zdjęcie pokazuje, gdzie są punkty:

• słaba: „To pojezierze, bo jest jezioro”,
• dobra: „To krajobraz pojezierny: teren jest pagórkowaty, widać długie, wąskie jezioro, na pagórkach pola, a na piaszczystych płaskich fragmentach las sosnowy. Przy brzegu stoją domki letniskowe i pomost, więc mieszkańcy zajmują się też turystyką”.

Druga odpowiedź nie wymaga lepszego słownictwa, tylko przejścia czterech kroków po kolei.

Drugi częsty typ polecenia to porównanie dwóch krajobrazów. Tu obowiązuje jedna zasada: porównuj te same cechy po kolei, a nie „pierwszy jest ładny, drugi brzydki”. Jeśli mówisz o rzeźbie jednego, powiedz o rzeźbie drugiego, dopiero potem przechodź do wód. Klucz przyznaje punkt za każdą parę, więc odpowiedź ułożona parami zbiera ich najwięcej.

Plan powtórki na trzy wieczory

Materiał jest głównie do rozpoznawania, więc trzecie czytanie rozdziału nic nie zmieni. Działają dwie rzeczy: rysowanie pasów z pamięci i opisywanie zdjęć na głos.

Krok czwarty, bez którego powtórka jest niepełna: cały arkusz na czas, bez podglądania. W tym dziale braki są prawie zawsze tego samego typu — nazwa krajobrazu bez uzasadnienia, dwie cechy zamiast wymaganych trzech, pomylone niziny z wyżynami — i widać je tylko wtedy, gdy dziecko pisze samo.

Jeśli zostały dwie godziny do sprawdzianu, kolejność ratunkowa jest następująca. Najpierw kolejność pasów od morza do gór, bo z niej da się wyprowadzić większość odpowiedzi. Potem pary „forma — jak powstała” z pojezierzy, bo to najczęstsze zadanie zamknięte. Na końcu różnice między nizinami a wyżynami, bo tam leci najwięcej punktów.

Dwie uwagi do sprawdzania z kluczem. Pierwsza: przy zadaniach otwartych liczcie uzasadnienia, a nie poprawność ogólną — jeśli polecenie prosi o dwie cechy, a dziecko napisało jedną, to połowa punktów, choć odpowiedź jest prawdziwa. Druga: nie poprawiajcie opisu za dziecko. Pytanie „której z czterech rzeczy nie powiedziałeś” wystarcza, bo schemat opisu dziecko już zna z poprzedniego rozdziału. Samodzielne dopowiedzenie brakującego elementu zostaje w pamięci, poprawka usłyszana od rodzica — nie.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Pierwsze zadanie w naszym arkuszu dzieli podane składniki krajobrazu na naturalne i antropogeniczne, z dwoma przypadkami mieszanymi, które trzeba uzasadnić. Drugie układa pasy rzeźby w kolejności od morza w stronę gór. Trzecie to dopasowanie: pięć form terenu do pięciu sposobów, w jakie powstały — od mierzei po wąwóz w lessie. Czwarte podaje opis krajobrazu i każe go rozpoznać oraz wskazać trzy cechy, które o tym świadczą. Piąte porównuje dwa pasma górskie w tabeli do uzupełnienia, z jedną rubryką na różnicę wysokości do obliczenia. Szóste jest otwarte: zalety i koszty jednej zmiany wprowadzonej przez człowieka. Kartkówka obejmuje pasy rzeźby i formy polodowcowe, i mieści się w kwadransie.

Sprawdzian dostajesz w dwóch równoległych wersjach, A i B, o tej samej punktacji i tym samym zakresie, z innymi opisami krajobrazów i inną kolejnością zadań. Przy zadaniach otwartych klucz wylicza punkty po jednym za każdą poprawną cechę, więc widać od razu, czy odpowiedź była prawdziwa, ale za krótka. Klucze leżą w osobnych podfolderach, a arkusze to gotowe PDF-y do druku na A4. Zadania napisaliśmy sami według podstawy programowej MEN, nie pod jedną serię.

Najczęstsze błędy i pułapki

Lista powstała z miejsc, w których uczniowie tracą punkty najczęściej. Każdy punkt to jedno pytanie i jedna odpowiedź — do przejścia na głos dzień przed sprawdzianem.

Nazwa krajobrazu bez uzasadnienia. „To pojezierze” to połowa odpowiedzi. Druga połowa zaczyna się od „ponieważ” i wylicza cechy widoczne na zdjęciu.

Pomylone niziny z wyżynami. Niziny leżą poniżej 200 m nad poziomem morza i są płaskie; wyżyny są wyżej i mają wąwozy oraz skałki. Jeśli w opisie jest jaskinia albo biała skała, to wyżyna.

Pole uprawne wzięte za składnik naturalny. Rosną na nim rośliny, ale zasiał je człowiek w równych rzędach, więc to składnik antropogeniczny.

„Największe” pomylone z „najgłębszym”. Największe jezioro Polski i najgłębsze to dwa różne jeziora i dwa różne pytania.

Forma podana bez czynnika, który ją utworzył. Klif rzeźbi fala, wydmę buduje wiatr, morenę usypał lądolód. Zadanie prosi zwykle o jedno i drugie.

Góry Świętokrzyskie wpisane do pasa gór. Mieszczą się w pasie wyżyn, bo ich najwyższy szczyt nie przekracza znacząco 600 m nad poziomem morza.

Sandr opisany jako żyzny. Sandr to wypłukany piasek: przepuszczalny i ubogi, dlatego rośnie na nim las sosnowy, a nie pszenica.

Tatry i Sudety opisane tak samo. Tatry są wysokie, młode i skaliste; Sudety niższe, stare i zaokrąglone. Porównanie musi wymienić obie cechy w parach.

Jednostronna ocena działalności człowieka. Polecenie prosi o korzyść i koszt. Sama krytyka albo sama pochwała to połowa punktów.

Porównanie niezestawione w pary. Jeśli mówisz o rzeźbie pierwszego krajobrazu, powiedz zaraz o rzeźbie drugiego. Klucz punktuje pary cech, nie opisy osobno.