Krajobrazy świata — sprawdzian z geografii, klasa 5

Dlaczego krajobrazy układają się w pasy wzdłuż równoleżników

Krajobrazy na Ziemi nie są rozsypane przypadkowo. Układają się w szerokie pasy biegnące wzdłuż równoleżników i te pasy nazywamy strefami krajobrazowymi. Pierwszą przyczynę warto umieć wypowiedzieć jednym zdaniem, bo za to zdanie bywa osobny punkt: im dalej od równika, tym mniejszy kąt padania promieni słonecznych, a przy mniejszym kącie ta sama porcja energii rozkłada się na większą powierzchnię — i dlatego jest chłodniej.

Ciepło to jednak tylko połowa odpowiedzi. Druga połowa to woda: ile jej spada w ciągu roku i czy spada równo przez dwanaście miesięcy, czy w jednym krótkim okresie. Dwa obszary o podobnej średniej temperaturze wyglądają zupełnie inaczej, gdy w jednym pada codziennie, a w drugim kilka razy w roku. Dlatego do każdej strefy opłaca się zadać trzy pytania: ile ciepła przez rok, ile wody i w jakim rytmie, co z tego może wyrosnąć.

Dwa zastrzeżenia wracają w zadaniach na uzasadnienie. Pierwsze: strefy nie są równymi wstęgami obrysowanymi linijką — rozmywają je góry, w których wysokość działa jak oddalenie od równika, a także odległość od morza i prądy morskie. Na tej samej szerokości geograficznej potrafi leżeć bujny las i skrajnie sucha pustynia. Drugie: granice są płynne, więc między sawanną a pustynią rozciąga się pas półpustynny, a między tajgą a tundrą pas niskiego, rzadkiego lasu.

Jedna obserwacja skraca naukę: strefy po obu stronach równika powtarzają się jak w lustrze, więc kolejność wystarczy zapamiętać raz.

Wilgotny las równikowy: ciepło i woda przez dwanaście miesięcy

To strefa wokół równika — w dorzeczu Amazonki, w dorzeczu Kongo i na wyspach Azji Południowo-Wschodniej. Temperatura trzyma się tam przez cały rok w okolicach 25 stopni, a różnica między najcieplejszym i najchłodniejszym miesiącem jest mniejsza niż różnica między dniem a nocą. Opadów spada bardzo dużo, zwykle ponad dwa tysiące milimetrów rocznie, i to niemal codziennie, po południu, po gwałtownym spiętrzeniu chmur. Pór roku w naszym rozumieniu tu nie ma, dlatego drzewa nie zrzucają liści naraz i las jest zielony bez przerwy.

Najczęstsze zadanie z tej strefy dotyczy pięter roślinności, bo ciepło i woda pozwalają roślinom konkurować o jedno dobro, którego brakuje: światło.

Z tych pięter wynika cała reszta. Rośliny, które nie chcą czekać na lukę w koronach, wspinają się po pniach — tak żyją liany i rośliny osadzające się na gałęziach, czerpiące wodę z powietrza i z deszczu. W runie rośnie niewiele, bo dociera tam ułamek światła, i to właśnie odpowiedź na pytanie „dlaczego w najbujniejszym lesie Ziemi można chodzić między drzewami”.

Najbardziej zaskakująca cecha tej strefy to uboga gleba. Ciepło i wilgoć tak szybko rozkładają opadłe liście, że próchnica nie ma kiedy się odłożyć — składniki wracają prosto do korzeni, a w ziemi zostaje warstwa biedna i cienka. Dlatego po wycięciu lasu pole rodzi dobrze tylko przez kilka lat. To ulubione pytanie „na myślenie” i warto mieć na nie gotowe dwa zdania.

Sawanna: rok podzielony na porę deszczową i porę suchą

Sawanna leży po obu stronach strefy równikowej i to przejście jest kluczem do całego opisu: im dalej od równika, tym krótsza pora deszczowa i tym bardziej krajobraz robi się trawiasty, a potem suchy. Największe obszary tego typu zajmują środkową i wschodnią Afrykę, ale są też w Ameryce Południowej i w północnej Australii.

Gorąco jest przez cały rok, więc o wyglądzie sawanny decyduje wyłącznie woda. W porze deszczowej trawy strzelają w górę na wysokość człowieka, a nawet wyżej, wszystko zieleni się w kilka tygodni i zwierzęta mają co jeść. W porze suchej trawy żółkną i usychają, mniejsze rzeki zanikają, a drzewa zrzucają liście, żeby nie tracić wody. Dwa zdjęcia tego samego miejsca z różnych pór roku wyglądają jak dwa różne krajobrazy — i dokładnie na tym opiera się jedno z zadań: „podaj porę roku i uzasadnij”.

Drzewa na sawannie rosną pojedynczo albo w małych kępach, bo na gęsty las brakuje wody. Dwa z nich warto umieć wymienić z cechą. Baobab ma bardzo grube pnie, w których magazynuje wodę. Akacja ma koronę rozłożoną jak parasol, drobne listki i ciernie, które chronią ją przed zgryzaniem. Rośliny tej strefy są też przystosowane do pożarów: ogień wypala suche trawy, ale korzenie i nasiona przetrwają, a po pierwszym deszczu trawa odbija.

Sawanna ma najbardziej znane zwierzęta ze wszystkich stref i tu pytania są proste, ale trzeba trzymać się pary „zwierzę — przystosowanie”. Wielkie roślinożerne, takie jak zebry, antylopy, żyrafy i słonie, wędrują za deszczem i za świeżą trawą, często stadami. Za nimi idą drapieżniki — lwy, gepardy, hieny. Żyrafa dosięga liści, do których nie dociera nikt inny, a zebra w stadzie ma więcej par oczu wypatrujących zagrożenia. Odpowiedź „bo tak żyje” nie dostaje punktu; odpowiedź „bo w porze suchej trawa jest tylko miejscami, więc trzeba się przemieszczać” dostaje.

Pustynia gorąca: krajobraz rzeźbiony brakiem wody

Pustynie gorące leżą w pasach po obu stronach strefy sawann, w okolicach zwrotników. Największa z nich, Sahara, zajmuje północną część Afryki. Opady są tu znikome, zwykle poniżej dwustu pięćdziesięciu milimetrów rocznie, a bywa, że deszcz nie pada przez kilka lat. Nad pustynią prawie nie ma chmur, dlatego dzień jest skrajnie gorący, a po zachodzie słońca ciepło szybko ucieka w górę.

Stąd bierze się cecha, która na sprawdzianie pojawia się jako rachunek: duża dobowa amplituda temperatury. Jeśli w dzień termometr wskazuje czterdzieści stopni, a nocą pięć, różnica wynosi trzydzieści pięć stopni, czyli więcej niż u nas między latem a zimą. Tę samą liczbę zapisuje się też jako działanie na wartościach odczytanych z wykresu.

Wiatr i temperatura robią tu pracę, którą w naszej strefie wykonuje woda. Dzień za dniem skała nagrzewa się i ostyga, aż pęka — to wietrzenie, a jego produktem jest gruz i piasek. Piasek niesiony wiatrem szlifuje skały od dołu i buduje wydmy. Woda pojawia się rzadko, ale wtedy działa gwałtownie: ulewa spływa po twardym podłożu i w kilka godzin wycina suche doliny, które przez resztę roku stoją puste.

Życie radzi sobie trzema sposobami i warto je wymieniać właśnie jako sposoby, nie jako listę gatunków. Pierwszy: gromadzenie wody w grubych łodygach i liściach. Drugi: korzenie — albo bardzo długie, sięgające wody w głębi, albo płaskie i rozległe, zbierające rosę. Trzeci: unikanie upału, czyli kwitnienie przez kilka dni po deszczu albo wychodzenie z nory po zmroku. W miejscu, gdzie woda podziemna dochodzi do powierzchni, powstaje oaza — jedyny punkt, w którym pustynia bywa uprawiana, najczęściej pod palmy daktylowe.

Strefa śródziemnomorska: suche lato, wilgotna zima

To jedyna strefa, w której rytm opadów jest odwrócony w stosunku do naszego, i właśnie na tym polega większość zadań. Lato jest gorące i suche — słońce świeci tygodniami, a deszcz prawie nie pada. Zima jest łagodna, rzadko z mrozem, i to wtedy spada niemal cała roczna suma opadów. Strefa otacza Morze Śródziemne, ale ten sam typ krajobrazu występuje też w Kalifornii, w środkowym Chile i na południu Australii.

Roślinność jest przystosowana do tego, że wody brakuje właśnie w najgorętszym okresie. Liście są małe, grube, skórzaste albo pokryte woskiem, często srebrzyste od drobnych włosków — każda z tych cech ogranicza parowanie. Niektóre rośliny wydzielają olejki pachnące, dzięki czemu wokół nich utrzymuje się warstwa powietrza trudniej oddająca wodę. Zarośla z takich krzewów i niskich drzew nazywamy makią, a jej przykłady to oliwka, dąb ostrolistny, mirt i rozmaryn. Drzewa tej strefy mają też grubą korę, bo chroni przed suszą i przed pożarem.

Uprawy wynikają wprost z klimatu i to jest najpewniejsze zadanie z tego rozdziału. Rosną tu oliwki, winorośl, cytrusy — pomarańcze, cytryny, mandarynki — figi, migdały i pomidory. Wszystkie znoszą suche, gorące lato i potrzebują zimy bez silnych mrozów. Dlatego na pytanie „dlaczego cytrusów nie uprawia się w Polsce” poprawna odpowiedź mówi o mrozie zimą, a nie o braku słońca latem.

Trzeci wątek to turystyka, bo tu przyjeżdża najwięcej wczasowiczów na świecie, i to zmienia krajobraz: ciągła zabudowa wzdłuż wybrzeży, drogi, przystanie, pola golfowe. Pytanie o skutki warto rozpisać na dwie kolumny. Korzyści: praca, dochody, drogi i lotniska. Koszty: wykupione wybrzeża, zużycie wody tam, gdzie jej brakuje, śmieci i zniszczone naturalne zarośla. Odpowiedź z jedną korzyścią i jednym kosztem jest pełna; odpowiedź „turyści niszczą przyrodę” nie.

Las umiarkowany i step: dwie strefy, w których mieszka najwięcej ludzi

Strefa umiarkowana ma cechę, której nie ma żadna inna: cztery wyraźne pory roku. Słońce w ciągu roku wznosi się na bardzo różną wysokość, więc lato jest ciepłe, zima chłodna, a wiosna i jesień to okresy przejściowe. Drzewa liściaste odpowiadają na to zrzucaniem liści — nie z zimna, ale z braku dostępnej wody, bo zamarznięta ziemia nie pozwala jej pobierać. To zdanie bywa osobnym punktem w zadaniu otwartym.

W lasach liściastych i mieszanych tej strefy rosną dęby, buki, brzozy, klony i lipy, a razem z nimi sosny i świerki. Opadłe liście rozkładają się przez całą zimę i wiosnę, więc odkłada się gruba warstwa próchnicy i gleby są żyzne. Las ma zwykle trzy wyraźne warstwy: drzewa, krzewy i runo, a runo kwitnie wczesną wiosną, zanim drzewa wypuszczą liście i zasłonią światło.

Step leży w głębi kontynentów, daleko od morza, i dlatego opadów jest tam za mało na las. Zamiast drzew rosną tam trawy, często z korzeniami sięgającymi głębiej, niż sięga ich pęd. Nazwy regionalne warto znać: prerie w Ameryce Północnej, pampa w Ameryce Południowej, stepy w Azji.

Oba pasy zostały przez człowieka przeobrażone silniej niż którakolwiek inna strefa, bo gleby są tu najlepsze, a klimat znośny. Na stepie naturalnej darni zostały już tylko fragmenty — resztę zajęły pola. Dlatego na pytanie „gdzie na Ziemi krajobraz naturalny przetrwał najsłabiej” odpowiada się właśnie tą dwójką, a nie pustynią czy strefą polarną.

Tajga: najrozleglejszy las na Ziemi

Na północ od strefy umiarkowanej leży szeroki pas lasu iglastego, nazywany tajgą. Ciągnie się przez północną Azję i przez Kanadę, sięga Skandynawii i jest największym zwartym obszarem leśnym na naszej planecie. Zima trwa tu wiele miesięcy i jest bardzo mroźna, a lato krótkie, chłodne, czasem kilkutygodniowe. Opady nie są duże, ale wystarczają, bo przy niskiej temperaturze woda paruje wolno.

Cały wygląd tej strefy wynika z przystosowań drzew iglastych i to jest najpewniejszy zestaw punktów w tym rozdziale. Igły mają małą powierzchnię i grubą skórkę, więc rośliny tracą mało wody w okresie, gdy nie da się jej pobrać z zamarzniętej ziemi. Drzewa nie zrzucają igieł na zimę, dzięki czemu mogą zacząć pracować natychmiast po pierwszych ciepłych dniach, bez tracenia tygodni na wypuszczanie liści. Stożkowaty kształt i ukośne gałęzie sprawiają, że śnieg zsuwa się w dół i nie łamie konarów. Gatunki warto znać z nazwy: świerk, sosna, jodła i modrzew, który jako jedyny igły zrzuca.

Gleby tajgi są kwaśne i ubogie. Igły rozkładają się bardzo wolno, więc zamiast próchnicy odkłada się warstwa opadłego, niedoprzerobionego igliwia, a przemywająca woda wynosi składniki w głąb. Na dużych obszarach pod powierzchnią leży wieczna zmarzlina, czyli stale zamarznięty grunt, który nie przepuszcza wody w dół — dlatego w tajdze jest tyle bagien i torfowisk, mimo że opady są umiarkowane.

Zwierzęta tej strefy wymienia się razem z tym, jak przechodzą zimę: niedźwiedź brunatny zapada w sen, łoś żywi się pędami i korą, ryś poluje przez cały rok, a drobne gatunki, takie jak sobole i wiewiórki, korzystają z nasion drzew iglastych. Człowiek żyje w tajdze z wycinki drzew oraz z wydobycia surowców, a zagrożeniem dla tego krajobrazu są wielkie pożary i rębnia na dużych powierzchniach.

Tundra i pustynie lodowe: dwa stopnie krajobrazu bez drzew

Za północną granicą lasu zaczyna się tundra. Drzew tam nie ma nie dlatego, że brakuje wody, lecz dlatego, że lato jest zbyt krótkie i zbyt chłodne, by zdążyły zdrewnieć nowe pędy, a wiatr nad otwartą przestrzenią wysusza wszystko, co wystaje nad śnieg. Dlatego rosną tam mchy, porosty, niskie krzewinki z jagodami i karłowate brzozy oraz wierzby, często pełzające po ziemi, wysokie na kilkanaście centymetrów.

Pod powierzchnią leży wieczna zmarzlina. To ona tłumaczy najbardziej zaskakującą cechę tundry: latem rozmarza tylko cienka warstwa gruntu, woda z topniejącego śniegu nie ma gdzie wsiąknąć i stoi na powierzchni. Przez kilka tygodni tundra jest więc rozległym mokradłem z chmarami komarów, a pytanie „skąd w tak suchym i zimnym miejscu tyle wody” ma odpowiedź w jednym słowie: zmarzlina.

Zwierzęta tundry są albo przystosowane do mrozu na stałe, albo przylatują tu wyłącznie na lato. Renifer kopie w śniegu w poszukiwaniu porostów, lemingi żyją pod śniegiem, lis polarny i zając bielak zmieniają barwę futra na zimę, a ptactwo wodne zjawia się na krótki okres, gdy na mokradłach jest mnóstwo owadów.

Najdalej od równika leżą pustynie lodowe: wnętrze Grenlandii, obszary wokół bieguna północnego i Antarktyda. Mróz panuje tam przez cały rok, a opad spada wyłącznie w postaci śniegu, który się nie topi, lecz zbija w lód — stąd lądolód o grubości wielu setek metrów. Roślin w zasadzie nie ma, poza porostami na skałach wystających z lodu. Nazwa bywa mylona, więc warto ją uzasadnić tak: pustynia nie oznacza gorąca, lecz brak dostępnej wody — a woda zamknięta w lodzie jest dla roślin niedostępna. Zwierzęta trzymają się tu morza, bo w nim jest pokarm: pingwiny na półkuli południowej, a na północy niedźwiedź polarny, foki i morsy.

Plan powtórki na trzy wieczory

Ten dział ma dużo nazw i mało rachunków, więc powtórka przez czytanie rozdziału po raz trzeci jest stratą czasu. Działa co innego: odtwarzanie kolejności stref z pamięci i opisywanie zdjęć na głos według stałego porządku — ciepło, woda, roślina, zwierzę.

Trzy wieczory po pół godziny to 3 × 30 min = 90 min i tyle zwykle wystarcza, jeśli dziecko było na lekcjach. Krok czwarty, bez którego powtórka jest niepełna, to cały arkusz na czas, samodzielnie. W tym dziale braki są prawie zawsze tego samego typu: trafiona nazwa strefy bez uzasadnienia, przystosowanie opisane słowem „dostosowane” i pomylone pary stref, które wyglądają podobnie.

Jeśli zostały dwie godziny do sprawdzianu, kolejność ratunkowa jest następująca. Najpierw kolejność stref, bo z niej wyprowadza się większość odpowiedzi. Potem po dwa przystosowania roślin z trzech stref suchych, bo tam leży najwięcej zadań otwartych. Na końcu pary, które myli się najczęściej, czyli sawanna kontra step oraz tundra kontra pustynia lodowa.

Jedna uwaga do sprawdzania z kluczem: proszę nie podpowiadać nazwy strefy. Pytanie „co widzisz na zdjęciu, czego nie powiedziałeś” wystarcza, bo braki w tym dziale są zwykle w uzasadnieniu, nie w rozpoznaniu.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Arkusz prowadzi przez strefy w tej samej kolejności, w której uczy się ich w szkole, od równika w stronę biegunów. Otwiera go zadanie z mapką stref: trzy obszary zaznaczone literami i polecenie przypisania nazw wraz z jednym argumentem do każdej. Dalej blok z klimatogramem — odczytanie miesiąca najcieplejszego i najsuchszego oraz wskazanie strefy, do której taki rozkład pasuje. Trzecie zadanie to pary „roślina albo zwierzę — przystosowanie”, osiem pozycji, bo to najczęściej punktowany typ polecenia w tym dziale. Czwarte zadanie podaje dwa opisy krajobrazu i każe wskazać, czym się różnią, co wymusza porównanie, a nie wyliczanie. Kończy je krótkie polecenie otwarte o skutkach działalności człowieka w jednej wskazanej strefie.

Kartkówka to sama kolejność stref i ich podstawowe cechy — pięć pozycji na kwadrans, do napisania przed arkuszem.

Sam sprawdzian ma dwa równoległe warianty oznaczone literami A i B; punktacja oraz zakres są w nich takie same, a różnią się strefy użyte w zadaniach i kolejność pozycji. Klucz każdego elementu umieściliśmy w oddzielnym podfolderze, żeby nie wyszedł z drukarki przy arkuszu; w zadaniach otwartych wypisuje dopuszczalne warianty uzasadnienia. Pliki mają postać PDF-ów gotowych na kartkę A4. Zadania wymyśliliśmy sami, opierając się na podstawie programowej MEN, bez oglądania się na jedną serię.

Najczęstsze błędy i pułapki

Sawanna pomylona ze stepem. Na obu rosną trawy, więc pomyłka jest naturalna, ale rozstrzyga ją jedno pytanie: czy w krajobrazie są pojedyncze drzewa i czy rok dzieli się na porę deszczową i suchą. Jeśli tak, to sawanna. Step jest chłodniejszy zimą i bezdrzewny z powodu zbyt małych opadów w głębi kontynentu.

Tundra wrzucona do pustyni lodowej. W tundrze coś rośnie — mchy, porosty, krzewinki — i latem grunt rozmarza. Na pustyni lodowej leży lądolód i roślin praktycznie nie ma. To dwie strefy, nie jedna.

Pingwiny i niedźwiedzie polarne w jednym opisie. Pingwiny żyją na półkuli południowej, niedźwiedź polarny na północnej. Zestawienie ich w jednej odpowiedzi kosztuje punkt nawet wtedy, gdy reszta opisu jest poprawna.

Przystosowanie opisane słowem „przystosowane”. Odpowiedź „roślina jest przystosowana do suszy” nie mówi nic. Punkt dostaje zdanie o mechanizmie: grube łodygi gromadzą wodę, małe liście mniej jej tracą, długi korzeń sięga głębiej.

Żyzna gleba zakładana tam, gdzie bujna roślinność. W lesie równikowym gleba jest uboga, mimo że roślinność jest najbujniejsza na Ziemi, bo szczątki rozkładają się zbyt szybko, by odłożyła się próchnica. Najżyźniejsze gleby leżą na stepie.

Opad podany bez rytmu. W wielu zadaniach dwie strefy mają podobną roczną sumę opadów. Odpowiedź musi mówić, kiedy ten deszcz pada, bo to rozkład w roku, a nie suma, decyduje o wyglądzie krajobrazu.

Kierunek przyczyny odwrócony. Nie jest tak, że w tajdze jest zimno, bo rosną tam drzewa iglaste. Jest odwrotnie: rosną tam drzewa iglaste, bo jest zimno. Zadania na uzasadnienie wychwytują to natychmiast.