Ja i świat wokół mnie — sprawdzian z języka polskiego, klasa 4

Świat przedstawiony — cztery elementy, o które pyta klucz

Pierwsza grupa zadań w tym dziale dotyczy tego, co w utworze zostało zbudowane: gdzie, kiedy, z kim i co się dzieje. Pojęcie nazywa się świat przedstawiony i w klasie czwartej rozkłada się na cztery elementy, które trzeba umieć wymienić i wskazać w tekście.

Najczęstszy błąd w tej grupie to podanie jednego miejsca, gdy utwór prowadzi bohatera przez kilka. W dłuższej książce miejsce się zmienia i polecenie „określ miejsce zdarzeń” oczekuje wyliczenia etapów drogi, a nie wskazania jednego punktu. To samo dotyczy czasu: jeśli akcja trwa pół roku, odpowiedź musi to obejmować.

Drugie rozróżnienie dotyczy bohaterów. Główny jest ten, bez którego nie byłoby zdarzeń; drugoplanowy pojawia się przy niektórych z nich; epizodyczny przechodzi raz i znika. Polecenie „podziel bohaterów” sprawdza właśnie to, a nie liczbę wystąpień.

Trzecie pytanie dotyczy rodzaju świata. Trzeba rozstrzygnąć, czy przedstawiony świat jest realistyczny, czyli możliwy, czy fantastyczny, czyli zawierający rzeczy niemożliwe. Uzasadnienie wymaga jednego konkretu z tekstu — nie wystarczy napisać, że książka jest wymyślona, bo wymyślone są wszystkie.

Czwarta rzecz jest praktyczna i warto ją zrobić przed sprawdzianem. Na jednej kartce wypisuje się cztery elementy świata przedstawionego z dwiema informacjami przy każdym. Taka kartka z dłuższej książki zastępuje ponowne czytanie i wystarcza do większości pytań zamkniętych.

Piąta rzecz dotyczy czasu nieokreślonego. Wiele utworów nie podaje żadnej daty i wtedy odpowiedź buduje się z poszlak: z ubrań bohaterów, ze sposobu podróżowania, z braku urządzeń. Zapis „dawno temu, bo bohaterowie jeżdżą konno” jest w kluczu pełną odpowiedzią, a samo „nie wiadomo” punktu nie dostaje.

Ćwiczenie na dziś: jedna przeczytana książka i cztery linijki — czas, miejsce, trzech bohaterów, trzy zdarzenia.

Kto opowiada — narrator pierwszoosobowy i trzecioosobowy

Druga grupa pytań dotyczy głosu, który prowadzi opowieść. Narrator to ten, kto opowiada, i trzeba umieć rozstrzygnąć, czy bierze udział w zdarzeniach, czy tylko je relacjonuje. Rozstrzyga forma czasownika, a nie treść.

Dwa polecenia wracają w tej grupie. Pierwsze: „kto opowiada w tym fragmencie”. Rozwiązuje się je przez znalezienie jednego czasownika z końcówką pierwszej osoby; jeśli nie ma ani jednego, narrator jest trzecioosobowy. Drugie: „skąd narrator wie, co bohater myśli”. Odpowiedź wskazuje na wszechwiedzę, czyli na to, że opowiadający nie jest uczestnikiem, lecz zna wszystko.

Trzecie polecenie jest trudniejsze i pojawia się w zadaniach otwartych: „przepisz fragment, zmieniając narratora”. Trzeba wtedy zamienić wszystkie formy czasowników i zaimków, a nie tylko pierwsze zdanie. Najczęstsza strata punktu to zdanie, w którym końcówka została stara — jedno przeoczone „poszedłem” psuje całe zadanie.

Czwarta rzecz dotyczy różnicy między narratorem a autorem. Autor to człowiek, który książkę napisał; narrator to głos wewnątrz utworu. Odpowiedź „opowiada autor” jest w kluczu uznawana za nieprecyzyjną, choć w potocznej rozmowie nikomu nie przeszkadza.

Piąta rzecz, przydatna w pytaniach o dłuższą powieść: narrator bywa niekonsekwentny tylko wtedy, gdy autor tak zaplanował, a w książkach z czwartej klasy jest zwykle jeden na całą opowieść. Dlatego odpowiedź ustalona na jednym rozdziale pasuje do całości.

Szósta rzecz to formy liczby mnogiej. Narrator pierwszoosobowy mówi także przez „poszliśmy” i „widziałyśmy”, a dzieci przyzwyczajone do końcówek em oraz am uznają takie zdanie za trzecioosobowe. Warunek jest jeden: czy opowiadający jest wśród uczestników zdarzeń. Jeśli tak, narrator jest pierwszoosobowy niezależnie od liczby.

Ćwiczenie na dziś: dwa akapity z książki i przy każdym jedno słowo odpowiedzi — pierwszoosobowy albo trzecioosobowy.

Wątek, zdarzenie i punkt zwrotny w dłuższej opowieści

Trzecia grupa pytań dotyczy tego, jak zdarzenia układają się w całość. W krótkim tekście wystarczało ustalić kolejność, w obszernej książce trzeba jeszcze rozpoznać, co było przełomem.

Najdroższe pytanie w tej grupie brzmi: „które zdarzenie było przełomowe i dlaczego”. Odpowiedź musi mieć dwie części — wskazanie zdarzenia oraz powiedzenie, co po nim stało się inaczej. Samo wskazanie bez uzasadnienia dostaje połowę punktów, a uzasadnienie w rodzaju „bo było ważne” nie dostaje nic.

Drugie pytanie dotyczy planu zdarzeń, czyli uporządkowania książki w kilku punktach. Obowiązuje zasada proporcji: jeden punkt na jeden etap, a nie jeden na rozdział. Plan z dwudziestu punktów do dłuższej powieści jest w kluczu liczony jako streszczenie, nie plan.

Trzecie pytanie dotyczy przemiany bohatera i jest w tym dziale nowe. Trzeba podać, jaki bohater był na początku, jaki jest na końcu i co go zmieniło. Trzy części, trzy punkty w kluczu — i najczęściej brakuje trzeciej, bo o przyczynie łatwo zapomnieć.

Czwarta rzecz to słownictwo do pisania o zdarzeniach: wyruszył, postanowił, przekonał się, zrozumiał, pogodził się, stracił, odzyskał. Czasowniki nazywające zmianę są w odpowiedziach otwartych bardziej opłacalne niż „było” i „poszedł”, bo same wskazują na przełom.

Ćwiczenie na dziś: jedna książka i cztery punkty planu zdarzeń, a pod nimi jedno zdanie o punkcie zwrotnym.

Ó i u — reguły, które naprawdę coś rozstrzygają

Pierwsza z trzech par ortograficznych i jedyna, w której dwie reguły pokrywają większość przypadków. Warto je znać dokładnie, bo pozostałe wyrazy zapamiętuje się już pojedynczo.

Metoda rozstrzygania jest zawsze ta sama i trzeba ją wykonać, a nie zgadnąć: szukamy wyrazu pokrewnego, w którym w tym miejscu stoi o, e albo a. Jeśli się znajdzie — piszemy ó. Jeśli nie — zostaje u. Przy wyrazie „stół” znajdujemy „stoły” i sprawa jest zamknięta.

Najważniejsza praktyczna reguła dotyczy zakończeń wyrazów. Cząstki unek, un, ula, uch oraz końcówki czasowników w rodzaju uje pisze się przez u bez wyjątków wartych uczenia się w czwartej klasie. To oszczędza połowy wahań w dyktandzie.

Trzecia rzecz to krótka lista wyrazów, w których ó stoi na początku, bo ich nie da się wymienić. Jest ich kilka i wystarczy przeczytać je dwa razy na głos przed sprawdzianem.

Czwarta rzecz to pułapka z wymianą pozorną. Wyrazy, które tylko brzmią pokrewnie, nic nie dowodzą — „kura” i „kora” nie są rodziną wyrazów, więc nie uzasadniają żadnej pisowni. Wymiana działa tylko wtedy, gdy oba wyrazy mają wspólne znaczenie.

Ćwiczenie na dziś: pięć wyrazów z ó i do każdego dopisany wyraz pokrewny, w którym stoi o albo e.

Rz i ż — wymiana oraz dwie listy warte zapamiętania

Druga para ortograficzna działa na tej samej zasadzie co pierwsza, tylko wymiana zachodzi na inne głoski. Oprócz wymiany są tu dwie krótkie listy, które rozstrzygają większość pozostałych przypadków.

Kolejność postępowania jest ustalona i warto jej trzymać się w dyktandzie. Najpierw próbujemy wymiany na r — jeśli wychodzi, piszemy rz. Potem patrzymy, jaka litera stoi przed dźwiękiem; jeśli to p, b, t, d, k, g, ch, j albo w, piszemy rz. Dopiero gdy obie próby zawiodą, zostaje ż.

Wyjątki po spółgłoskach są krótką listą i to na nich klucz najczęściej rozdziela odpowiedzi, bo reguła podpowiada tu błędnie. Trzeba je znać z pamięci, a nie wyprowadzać, i wystarczy do tego jedno przeczytanie na głos dziennie przez trzy dni.

Trzecia rzecz dotyczy wymiany na druhu i pokrewnych, czyli przypadku, w którym ż wymienia się na h. Jest rzadki, ale pojawia się w zadaniach z gwiazdką i bywa jedynym punktem, który odróżnia pracę bardzo dobrą od dobrej.

Czwarta rzecz to cząstka rz w zakończeniach nazw wykonawców czynności: malarz, piekarz, lekarz, żeglarz. Wszystkie przez rz i wszystkie dają się wymienić na r, więc nie wymagają osobnego uczenia.

Ćwiczenie na dziś: pięć wyrazów z rz z wymianą i pięć z listy wyjątków przepisanych do zeszytu.

Ch i h — najtrudniejsza para i jej trzy wskazówki

Trzecia para jest najtrudniejsza, bo wymiana działa tylko w jedną stronę i obejmuje mniej wyrazów. Dlatego obok reguł trzeba tu mieć kilka wyrazów zapamiętanych na pamięć.

Najpraktyczniejsza z tych wskazówek jest druga: na końcu wyrazu piszemy ch. Dotyczy to także końcówek rzeczowników w liczbie mnogiej, czyli wszystkich form typu „w lasach”, „o kolegach”, i dzięki temu rozstrzyga kilka pozycji w każdym dyktandzie bez żadnego namysłu.

Trzecia wskazówka też jest wygodna, bo dotyczy początku wyrazu przed spółgłoską. Wyrazy zaczynające się od ch z następną spółgłoską są liczne i wszystkie piszą się tak samo. Dziecko, które zapamięta ten jeden warunek, przestaje się wahać przy połowie wyrazów z tej pary.

Wymiana na g, ż albo z jest jedyną metodą, która dowodzi h, i warto ją ćwiczyć na kilku parach. Jeśli wymiana nie wychodzi, a wyraz nie spełnia żadnego z warunków dla ch, trzeba go po prostu zapamiętać. W klasie czwartej takich wyrazów na liście jest kilkanaście.

Ostatnia rzecz dotyczy słuchu i bywa zaskoczeniem. W wymowie ch i h brzmią w polszczyźnie tak samo, więc rozróżnienia nie da się usłyszeć. To jedyna z trzech par, przy której wymawianie na głos nic nie pomaga, i warto o tym dziecku powiedzieć, żeby nie próbowało zgadywać słuchem.

Ćwiczenie na dziś: pięć wyrazów kończących się na ch i trzy, w których h wymienia się na g albo z.

Rodzina wyrazów, rdzeń i wyrazy pokrewne

Ta część nie jest dodatkiem do ortografii, lecz narzędziem, bez którego wymiana w ogóle nie działa. Rodzina wyrazów to grupa wyrazów o wspólnym znaczeniu i wspólnej cząstce. Rdzeń to ta wspólna cząstka. Wyrazy pokrewne to członkowie jednej rodziny.

Dwie rzeczy decydują o punktach w tych zadaniach. Pierwsza: rodzinę tworzy wspólne znaczenie, nie podobne brzmienie. Wyrazy „woda” i „wodzić” brzmią pokrewnie, a nie są rodziną, bo nic ich nie łączy w znaczeniu. To najczęstszy błąd w poleceniu „wykreśl wyraz, który nie należy do rodziny”.

Druga: rdzeń może się nieznacznie zmieniać i to się nazywa obocznością. W rodzinie wyrazu las rdzeń brzmi raz las, raz leś, i to wciąż jedna rodzina. Dzieci, które szukają identycznej cząstki, wykreślają wtedy wyrazy należące do rodziny.

Trzecie polecenie bywa odwrotne: podane są cztery wyrazy i trzeba wskazać wyraz podstawowy, czyli ten najkrótszy, od którego pozostałe powstały. Rozstrzyga długość i brak dodatkowych cząstek.

Czwarta rzecz to związek z pisownią, który warto nazwać wprost. Wszystkie wyrazy w jednej rodzinie piszą się w rdzeniu tak samo, więc jeśli wiadomo, że „mówić” ma ó, to „mówca” i „wymówić” też. Odwrotnie też działa: wątpliwy wyraz rozstrzyga się przez pokrewny, w którym pisownia jest oczywista.

Piąta rzecz bywa pomijana, a wraca w zadaniach zamkniętych. Zdrobnienia i zgrubienia należą do rodziny wyrazów: domek oraz domisko stoją obok domu, bo mają wspólny rdzeń i wspólne znaczenie. Różnią się tylko nastawieniem mówiącego, a to nie wypisuje ich z rodziny.

Ćwiczenie na dziś: jeden wyraz podstawowy i cztery pokrewne, a pod nimi podkreślony rdzeń.

Dwie dłuższe lektury, o które pyta ten dział

W tym dziale pytania o lekturę są poważniejsze niż we wcześniejszych, bo dotyczą książek obszernych, czytanych przez kilka tygodni. Wracają dwie i obie służą do ćwiczenia świata przedstawionego.

Pierwsza to „Hobbit, czyli tam i z powrotem”, opowieść o spokojnym bohaterze, który wyrusza w wyprawę po skarb strzeżony przez smoka. W pytaniach wykorzystuje się ją przede wszystkim do świata fantastycznego: trzeba wskazać, co w nim jest niemożliwe, i nazwać istoty, które go zamieszkują. Drugi typ pytania dotyczy przemiany bohatera, bo ta książka opiera się właśnie na niej — ktoś, kto nie chciał nigdzie jechać, wraca jako uczestnik walki. Trzeci typ dotyczy drogi: polecenie każe ułożyć etapy wyprawy w kolejności, a to zadanie najlepiej robić z kartką w ręku podczas czytania.

Druga to „W pustyni i w puszczy”, opowieść o dwojgu dzieci porwanych w Afryce i o ich drodze przez obcy kontynent. Tu świat przedstawiony jest realistyczny i to bywa pierwszym pytaniem, bo stanowi przeciwieństwo poprzedniej książki. Pozostałe pytania dotyczą miejsc, przez które przechodzą bohaterowie, zmiany pór roku i klimatu oraz tego, czym różnią się dwie główne postacie. Osobne polecenie każe wskazać, co w tej książce jest dla dzisiejszego czytelnika obce, i jest to zadanie otwarte, w którym liczy się własna obserwacja.

Przy obu książkach obowiązuje ta sama rada praktyczna: notatka robiona na bieżąco zastępuje ponowne czytanie. Cztery elementy świata przedstawionego, lista bohaterów i pięć zdarzeń w kolejności wystarczają do większości pytań, a sporządzenie tego po przeczytaniu całości zajmuje kwadrans.

Druga rada dotyczy tempa czytania. Obie książki mają po kilkaset stron, więc rozłożenie ich z góry na rozdziały dziennie daje spokój, którego nie da czytanie w ostatni weekend. Dziecko, które skończyło książkę tydzień przed sprawdzianem, pamięta kolejność zdarzeń; to, które kończyło w nocy, zwykle już nie.

Ćwiczenie na dziś: jedna z tych książek i pięć zdarzeń ułożonych w kolejności na jednej kartce.

Plan powtórki: trzy krótkie dyktanda i jedna kartka o lekturze

Ten dział ma dwie zupełnie różne połowy, więc powtórka też dzieli się na dwie. Ortografię trenuje się krótko i często, lekturę raz, ale porządnie.

Trzy pierwsze dni są krótkie i nie wolno ich łączyć w jeden dłuższy wieczór. Przy trzech parach ortograficznych naraz dziecko przestaje stosować reguły i zaczyna zgadywać, bo reguły z różnych par sobie przeszkadzają. Rozdzielenie ich na trzy dni jest tu warunkiem skuteczności, nie wygodą.

W każdym z tych dni obowiązuje jedna zasada: przy każdym wyrazie dziecko mówi na głos, dlaczego napisało tak, a nie inaczej. „Stół przez ó, bo stoły” jest odpowiedzią pełną; „stół przez ó, bo tak się pisze” znaczy, że reguła nie została użyta. Wyrazy, przy których uzasadnienia nie ma, wracają następnego dnia.

Dzień czwarty to jedna kartka o przeczytanej książce i jest to jedyna część wymagająca spokoju. Na górze cztery elementy świata przedstawionego, pod nimi podział bohaterów na głównych i drugoplanowych, na dole pięć zdarzeń w kolejności i jedno zdanie o punkcie zwrotnym. Tę kartkę warto zachować, bo przydaje się jeszcze w piątej klasie.

Narratora nie trzeba ćwiczyć osobno. Wystarczy przy czytaniu wieczorem zapytać raz, kto opowiada, i poprosić o wskazanie słowa, które o tym świadczy.

Jeśli zostają dwa dni, zostaje trzeci i czwarty. Para ch i h jest najtrudniejsza, a kartka o lekturze otwiera największą grupę punktów na arkuszu.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Zestaw zaczyna się od dłuższego fragmentu prozy — wyprawy, podróży albo spotkania z obcym miejscem — i od pytań o świat przedstawiony: czas, miejsce, bohaterowie główni i drugoplanowi, kolejność zdarzeń. Zaraz po nich idą pytania o narratora: kto opowiada, po jakim słowie to widać, co narrator wie o myślach bohatera, oraz jedno zadanie z przepisaniem fragmentu w zmienionej osobie. Osobna grupa dotyczy wątku i przełomu: wskazanie zdarzenia przełomowego z uzasadnieniem oraz ułożenie czterech punktów planu.

Blok ortograficzny jest w tym dziale rozbudowany i podzielony na trzy części, po jednej na każdą parę. Są w nim luki do uzupełnienia, wyrazy do rozstrzygnięcia z dopisaniem wyrazu pokrewnego jako uzasadnienia, zdanie z czterema błędami do poprawienia oraz krótkie dyktando. Dalej idą zadania z rodziny wyrazów: wykreślenie wyrazu, który do rodziny nie należy, podkreślenie rdzenia, wskazanie wyrazu podstawowego i dopisanie trzech pokrewnych.

Paczka ma tę samą budowę, co przy pozostałych działach. Są w niej dwa równoległe sprawdziany oznaczone A i B, obejmujące ten sam zakres i tak samo punktowane, z innym fragmentem prozy i innym zestawem wyrazów — do rozdania w jednej klasie albo do powtórki w dwóch podejściach. Jest także krótsza kartkówka na jedną lekcję, zawężona do trzech par ortograficznych i rodziny wyrazów. Do każdego arkusza i do kartkówki dołączony jest osobny klucz odpowiedzi, trzymany w oddzielnym podfolderze. Wszystko w plikach PDF gotowych do wydruku na A4.

Najczęstsze błędy i pułapki

Zestawienie poniżej zbiera miejsca, w których prace z tego działu tracą punkty najregularniej. Połowa dotyczy ortografii, połowa czytania dłuższej książki.

Pierwsza pułapka spoza tabeli dotyczy uzasadnień w zadaniu ortograficznym. Jeśli polecenie każe dopisać wyraz pokrewny, to właśnie on jest punktowany, a nie sama poprawna pisownia. Wyraz napisany dobrze bez uzasadnienia dostaje połowę punktu.

Druga dotyczy pytań o lekturę. Polecenie bywa ograniczone do jednej książki, a dzieci odpowiadają, mieszając dwie przeczytane w tym roku. Taka odpowiedź traci punkt, nawet jeśli każda jej część osobno jest prawdziwa.

Trzecia, najcichsza, siedzi w pytaniu o zdarzenie przełomowe. Odpowiedź musi wskazywać moment, a nie całą część książki. „Wtedy, gdy wyruszyli” jest momentem; „cała podróż” nim nie jest i w kluczu nie przechodzi.