O sobie, o nas — sprawdzian z języka polskiego, klasa 4

Zaimek osobowy — siedem słów, które zastępują rzeczownik

Zaimek osobowy to wyraz wstawiany w miejsce nazwy osoby albo rzeczy, żeby nie powtarzać jej w każdym zdaniu. Zamiast „Kamila przyszła pierwsza, Kamila otworzyła okno” piszemy „Kamila przyszła pierwsza, potem otworzyła okno”. Zestaw jest zamknięty i krótki, więc da się go opanować w jeden wieczór.

Dwie rzeczy z tej tabeli wracają w zadaniach. Pierwsza: w trzeciej osobie liczby pojedynczej są trzy formy, bo rozróżnia się rodzaj — on dla rodzaju męskiego, ona dla żeńskiego, ono dla nijakiego. Druga: w liczbie mnogiej formy są tylko dwie i tu kryje się pułapka. Oni mówi się o grupie, w której jest choć jeden mężczyzna albo chłopiec, one o grupie samych kobiet, dziewczyn, a także o rzeczach i zwierzętach. Zdanie o klasie, w której są dziewczynki i chłopcy, wymaga formy oni, nawet gdy chłopców jest dwóch.

Zaimek osobowy się odmienia i to także bywa sprawdzane: ja, mnie, mnie, mnie, mną, mnie; ty, ciebie, tobie, ciebie, tobą, tobie. Nie trzeba tego recytować, trzeba umieć wstawić właściwą formę w zdanie.

Osobna grupa to zaimki dzierżawcze, czyli te odpowiadające na pytanie czyj: mój, twój, jego, jej, nasz, wasz, ich. One też mówią o osobie, ale wskazują właściciela, nie wykonawcę. W zadaniach pojawiają się razem z osobowymi i warto je od siebie odróżniać: „to ja” kontra „to moje”.

W zadaniach pojawia się jeszcze jedno polecenie oparte na tej tabeli: zastąp powtarzający się rzeczownik zaimkiem. Trzeba wtedy uważać, żeby nie przesadzić, bo tekst, w którym wszystkie nazwy zniknęły, przestaje być zrozumiały. Zasada jest taka, że pierwsze wystąpienie zostaje nazwą, a zaimek wchodzi dopiero od drugiego. Przy dwóch osobach tej samej płci zaimek bywa dwuznaczny i wtedy nazwę trzeba powtórzyć mimo wszystko.

Ćwiczenie na dziś: jedno zdanie o własnej klasie z formą oni i jedno z formą one, oba poprawne. To wystarcza, żeby reguła została w pamięci.

Mnie czy mi — formy krótkie i długie

Najwięcej punktów w tym dziale przepada na zadaniu, które wygląda na banalne: wstaw właściwą formę zaimka. Rzecz w tym, że niektóre przypadki mają po dwie formy, krótszą i dłuższą, i nie są one wymienne.

Reguła praktyczna ma trzy punkty. Pierwszy: na początku zdania stoi forma dłuższa — „Mnie to nie dziwi”, nie „Mi to nie dziwi”. Drugi: po przyimku zawsze forma dłuższa, a w trzeciej osobie w ogóle inna — „do mnie”, „o tobie”, „dla niego”, nigdy „do mi”, „dla go”. Trzeci: formę dłuższą stawiamy tam, gdzie chcemy coś podkreślić albo przeciwstawić — „to jemu, a nie mnie, oddano zeszyt”.

W zdaniu neutralnym, gdy zaimek stoi w środku i nic nie podkreśla, używa się formy krótszej: „oddaj mi to”, „powiedziałem ci wczoraj”. Dlatego zadanie z lukami zwykle układa się z obu typów po połowie i trzeba przeczytać całe zdanie, zanim się wybierze.

Drugi rodzaj zadania to poprawianie błędnego zdania. Typowe do poprawy: „mi się to nie podoba”, „dla cię to nic”, „powiedz go, że wrócę”. W kluczu liczy się jedna zmiana w jednym miejscu, więc nie trzeba przepisywać całego zdania.

Jest też pułapka ortograficzna. Zaimki pisane po przyimku zmieniają formę na taką z początkowym n: niego, niej, nim, nimi. Zapis „do jego”, „o jej” jest błędem, choć w mowie bywa słyszany.

Ćwiczenie na dziś: pięć zdań z lukami przygotowanych przez rodzica, trzy z formą krótką, dwa z dłuższą. Pięć minut i widać, co dziecko już czuje.

Czasownik odmieniany przez osoby i liczby

Jeśli w zdaniu jest zaimek osobowy, to jest i czasownik dopasowany do niego końcówką. Ta część działu jest techniczna i policzalna, więc daje najpewniejsze punkty w całym arkuszu.

Z tabeli wynika najważniejsza rzecz praktyczna: osobę i liczbę poznaje się po końcówce, nie po zaimku. W zdaniu „czytamy od tygodnia tę samą książkę” nie ma słowa my, ale forma czasownika mówi, że to pierwsza osoba liczby mnogiej. Dlatego polecenie „określ osobę i liczbę czasownika” da się wykonać bez reszty zdania i właśnie tak bywa zadawane.

Czasownik być odmienia się nieregularnie i trafia na kartkówki częściej niż każdy inny. Warto przejść jego odmianę na głos dwa razy, bo formy jesteśmy i jesteście bywają skracane w mowie i dzieci zapisują je błędnie.

Osobna rzecz to bezokolicznik, czyli forma podstawowa zakończona na -ć albo rzadziej na -c: czytać, umieć, móc. Bezokolicznik nie ma osoby ani liczby i to jest cała treść zadania, w którym trzeba go wskazać w szeregu form. Polecenie „podaj bezokolicznik od wyrazu piszemy” oczekuje odpowiedzi pisać.

Trzecia rzecz, którą sprawdza się razem z osobą, to czas. W klasie czwartej wystarczą trzy: przeszły, teraźniejszy, przyszły. Pytanie zamknięte brzmi zwykle „w jakim czasie i w której osobie stoi podkreślony wyraz”, a odpowiedź wymaga dwóch informacji naraz. Pominięcie jednej z nich to połowa punktu.

Czwarta rzecz to formy, które wyglądają na czasowniki, a osoby nie mają: trzeba, można, warto, wolno. W zdaniu stoją na miejscu orzeczenia, ale nie da się do nich dopasować ja ani my. W klasie czwartej wystarczy je rozpoznać i nie próbować odmieniać, bo zadanie z lukami czasem podrzuca je celowo.

Ćwiczenie na dziś: pięć czasowników z zeszytu, do każdego osoba, liczba i czas. Odpowiedzi w trzech słowach, bez zdań.

Zgoda podmiotu z orzeczeniem — tu znika najwięcej punktów

Zgoda to dopasowanie formy czasownika do tego, kto wykonuje czynność. Brzmi oczywiście, dopóki podmiot nie jest grupą, a w dziale o klasie i o nas grupy są wszędzie.

Podstawa jest prosta: jeśli wykonawca jest jeden, czasownik stoi w liczbie pojedynczej, jeśli wykonawców jest więcej, w mnogiej. „Kamil poszedł” kontra „Kamil i Zuzia poszli”. Kłopot zaczyna się przy rodzaju w czasie przeszłym, bo liczba mnoga ma dwie formy. Poszli mówimy, gdy w grupie jest choć jeden mężczyzna albo chłopiec; poszły o grupie samych kobiet, dziewczyn, o rzeczach i o zwierzętach. Ta sama reguła rządzi zaimkami oni i one, więc raz zrozumiana wystarcza na oba zadania.

Druga pułapka to podmiot wyrażony wyrazem, który jest w liczbie pojedynczej, ale oznacza grupę: klasa, drużyna, grupa, rodzina. Czasownik dopasowuje się wtedy do formy wyrazu, nie do liczby osób: „klasa pojechała”, nie „klasa pojechali”. W pracach dzieci to jeden z najczęściej zaznaczanych błędów, bo w mowie potocznej słyszy się obie wersje.

Trzecia rzecz dotyczy zdań z wyrazem każdy albo nikt. Oba wymagają liczby pojedynczej: „każdy przyniósł zeszyt”, „nikt nie wiedział”. Forma „każdy przynieśli” wygląda w zapisie wyraźnie błędnie, ale przy szybkim pisaniu pracy pojawia się regularnie.

Czwarta to zdania z podmiotem domyślnym, czyli takie, w których wykonawcy nie ma w zapisie — „poszliśmy na boisko”. Podmiotu nie trzeba dopisywać i nie jest to błąd. Pytanie zamknięte brzmi wtedy „kto wykonuje czynność w tym zdaniu” i odpowiedź brzmi my, odczytana z końcówki.

Piąta pułapka dotyczy zdań z wyliczeniem wykonawców po przecinkach: „Zuzia, Kamil i Olek przyszli”. Czasownik dopasowuje się do wszystkich razem, nie do ostatniego z nich, więc forma przyszli jest poprawna, choć ostatnie imię jest w liczbie pojedynczej. W pracach dzieci pojawia się tu forma przyszedł, dopasowana do najbliższego wyrazu, i jest to błąd składniowy.

Ćwiczenie na dziś: trzy zdania o własnej klasie w czasie przeszłym, każde z innym wykonawcą — jedna osoba, grupa mieszana, grupa dziewczyn. Trzy różne końcówki w trzech zdaniach.

Kilka słów o sobie — krótka autoprezentacja

Pierwsza forma pisemna w tym dziale to kilka zdań o sobie: do gazetki klasowej, na stronę zespołu, do koperty z listem do nowego kolegi. Polecenie brzmi zwykle „napisz kilka zdań o sobie” i właśnie jego otwartość jest problemem, bo dzieci piszą albo dwa zdania, albo półtorej strony o wszystkim.

Pięć elementów, pięć do siedmiu zdań — tyle wystarcza na pełną punktację w klasie czwartej. Kolejność jest dowolna, ale zdanie wprowadzające musi stać na początku, a to o planach na końcu, bo pełni rolę zakończenia.

Najczęstsza strata punktów bierze się z ogólników. „Jestem miła i lubię zwierzęta” jest zdaniem o nikim. Konkret kosztuje tyle samo miejsca: „opiekuję się chomikiem, karmię go sama od roku”. W kryteriach ta różnica nazywa się uszczegółowieniem i bywa osobno punktowana.

Druga rzecz to dobór adresata. Kilka słów o sobie do gazetki pisze się inaczej niż do nieznanego kolegi z innej szkoły: w pierwszym przypadku nie trzeba się przedstawiać pełnym imieniem i nazwiskiem, w drugim trzeba. Polecenie zwykle podaje, dla kogo tekst jest przeznaczony, i warto to podkreślić przed pisaniem.

Ćwiczenie na dziś: pięć zdań o sobie, po jednym na każdy wiersz tabeli, każde z jednym konkretem. Potem wykreślić z nich wszystkie słowa fajny, miły i ciekawy.

Wywiad — pytanie, które daje odpowiedź

Druga forma w tym dziale to wywiad albo zestaw pytań do kolegi z klasy. Na arkuszu pojawia się zwykle w postaci polecenia „napisz pięć pytań, które zadałbyś nowej osobie w klasie”, i jest punktowana nie za pomysł, lecz za typ pytań.

Pytanie zamknięte da się zbyć jednym słowem: tak, nie, w czwartek. Pytanie otwarte wymaga zdania i właśnie na nim opiera się wywiad. Różnicę widać w pierwszym słowie: pytania zaczynające się od czy zwykle są zamknięte, a te od jak, dlaczego, co, w jaki sposób, opowiedz — otwarte.

Trzy zasady, które wystarczą na pełne punkty. Pierwsza: w zestawie pięciu pytań co najmniej trzy muszą być otwarte. Druga: pytania idą od łatwiejszych do bardziej osobistych, nie odwrotnie. Trzecia: żadne pytanie nie może zakładać odpowiedzi — „dlaczego nie lubisz czytania” jest pytaniem nieuczciwym, bo narzuca odpowiedź, zanim osoba się odezwie.

Zapis pytań też jest sprawdzany. Każde kończy się znakiem zapytania, każde stoi w osobnej linii albo w punktowanej liście, a jeśli polecenie każe zapisać też odpowiedzi, obowiązuje forma rozmowy. Wywiad przeznaczony do gazetki ma dodatkowo tytuł i jedno zdanie wprowadzające, kim jest osoba udzielająca odpowiedzi.

W zadaniach zamkniętych ta sama wiedza wraca jako dopasowywanie: dostajesz pięć pytań i masz wskazać otwarte albo przekształcić zamknięte w otwarte. Przekształcenie wymaga jednej zmiany na początku pytania, nie przepisywania całości.

Warto jeszcze wiedzieć, że wywiad bywa na arkuszu podany w drugą stronę: dostajesz odpowiedzi i masz dopisać pytania, które je wywołały. Zadanie wygląda trudniej, niż jest, bo odpowiedź zwykle zawiera słowo klucz — jeśli mowa o sposobie, pytanie zaczyna się od jak, jeśli o powodzie, od dlaczego.

Ćwiczenie na dziś: pięć pytań do kogoś z rodziny, z czego trzy otwarte. Zadać je naprawdę i posłuchać, które dały dłuższą odpowiedź.

Mówimy o grupie: my, nasz i słowa o współpracy

Druga połowa nazwy działu dotyczy grupy, a grupa wymaga innego słownictwa niż pojedyncza osoba. Na arkuszu sprawdza się to dwoma sposobami: formami wyrazów i zapasem słów o wspólnym działaniu.

Formy najpierw. Zaimek dzierżawczy dla grupy to nasz i on też się odmienia: nasz, naszego, naszemu, a w liczbie mnogiej nasi albo nasze, zależnie od tego, o kim mówimy. Reguła jest ta sama co przy oni i one: nasi koledzy, nasze koleżanki. Formy wasz, waszego, wasi, wasze działają tak samo i razem z nasz tworzą najczęstszą parę w zadaniach z lukami.

Słownictwo potem. Teksty i polecenia w tym dziale operują grupą wyrazów, które dzieci rozumieją z grubsza, a mają rozróżniać dokładnie: współpraca to wspólne działanie w jednym celu, pomoc to działanie na czyjąś korzyść, zgoda to brak sporu, kompromis to ustępstwo z obu stron, podział obowiązków to rozdzielenie zadań. Polecenie „wyjaśnij, czym kompromis różni się od zgody” pojawia się jako zadanie otwarte na dwa punkty i wymaga obu znaczeń, nie jednego.

Trzecia rzecz to zasady grupowe zapisywane w formie punktów, nazywane w szkole umową albo kodeksem klasy. Forma jest prosta: tytuł, numerowane punkty, każdy punkt jednym zdaniem w pierwszej osobie liczby mnogiej — „słuchamy się po kolei”, „nie wyśmiewamy pomysłów”. Punkty formułowane przecząco, same zakazy, bywają w kluczu oceniane niżej, bo zadanie wymaga zwykle zasad mówiących, co robimy.

Czwarta to szyk w zdaniach o grupie. Zdanie „my poszliśmy” jest poprawne, ale zaimek my jest w nim zbędny, bo końcówka już go zawiera. Nadużywanie zaimków przy czasownikach to typowa usterka stylistyczna w pracach z tego działu i nauczyciele zaznaczają ją jako zbędne powtórzenie.

Ćwiczenie na dziś: trzy punkty klasowej umowy napisane w pierwszej osobie liczby mnogiej, każdy mówiący, co robimy, a nie czego nie wolno.

Grupa i przyjaźń w lekturach czwartej klasy

Do tego działu dobierane są teksty o przyjaźni, o miejscu w grupie i o wspólnym działaniu. Dwie pozycje z listy dla klas od czwartej do szóstej wracają najczęściej i obie świetnie nadają się na pytania o grupę.

Pierwsza to komiks o dwóch słowiańskich wojach i ich grodzie. Jest w nim coś, czego nie daje żadna powieść: historia opowiedziana obrazem, a tekst siedzi w dymkach. Stąd dodatkowe pojęcia, które pojawiają się w zadaniach — kadr to pojedynczy obrazek, dymek to miejsce na wypowiedź postaci, a kolejność kadrów zastępuje narratora. Pytania idą w stronę współpracy i różnicy charakterów: dwóch bohaterów działa razem, a radzi sobie zupełnie inaczej, i właśnie to zderzenie buduje większość scen.

Druga to powieść o chłopcach walczących o swoje podwórze, czytana zwykle pod koniec tego etapu. Tu grupa jest zorganizowana jak wojsko, ma stopnie, zasady i karę za ich łamanie. Pytania dotyczą lojalności, odwagi i ceny, jaką bohater płaci za dochowanie wierności grupie. To materiał na dłuższą odpowiedź z uzasadnieniem, nie na pytanie zamknięte.

Z obu tekstów bierze się ta sama umiejętność: pokazać, jak zachowanie bohatera wobec grupy wynika z jego cech, i podeprzeć to konkretnym zdarzeniem z utworu. Odpowiedź bez zdarzenia nie dostaje punktu, nawet gdy trafnie nazywa cechę.

Trzecia rzecz, przydatna w części otwartej, to słownictwo oceniające postawy: koleżeński, uczynny, lojalny, zarozumiały, zamknięty w sobie, skłonny do zgody. Te słowa trzeba mieć pod ręką, bo pytanie „jakim członkiem grupy jest bohater” bez nich zamienia się w opowiadanie fabuły.

Ćwiczenie na dziś: jedna cecha bohatera i jedno zdarzenie, które ją potwierdza. Dwa zdania, nie więcej. Jeśli zdarzenie nie przychodzi, cecha była wybrana na chybił trafił.

Plan powtórki na trzy wieczory i jeden poranek

Ten dział ma więcej materiału z nauki o języku niż z pisania, więc powtórka wygląda inaczej niż przy działach opisowych. Przewaga ćwiczeń krótkich i policzalnych jest tu zaletą: po każdym widać od razu, czy reguła działa.

Kolejność nie jest przypadkowa. Formy zaimka trzeba znać, zanim pojawią się w zdaniach, a zgoda podmiotu z orzeczeniem ma sens tylko wtedy, gdy odmiana czasownika już siedzi. Formy pisemne idą na końcu, bo są najłatwiejsze do odtworzenia z pamięci i nie wymagają reguł.

Drugi wieczór jest najważniejszy i nie warto go skracać. Zdania z lukami przygotowuje rodzic z własnej głowy, nie trzeba ich szukać — wystarczy wziąć pięć zwykłych zdań z domowej rozmowy i wykreślić z nich zaimki. Poprawianie odbywa się od razu, zdanie po zdaniu, a nie na końcu całej dziesiątki.

Przy trzecim wieczorze pomaga mówienie na głos. Formy jesteśmy, jesteście, umieją brzmią obco, dopóki się ich nie wypowie kilka razy pod rząd. Dziecko, które je wypowiedziało, zapisuje je poprawnie.

Gdy czasu jest mało, zostaje drugi i trzeci wieczór. Tabela zaimków jest do odtworzenia w minutę na kartce przed sprawdzianem, a formy pisemne tego działu dzieci zwykle piszą bez większych strat.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Pierwsza część arkusza to krótki tekst o klasie albo o przyjaźni z pytaniami: kto opowiada i w której osobie, jak bohater określa swoje miejsce w grupie, które zdanie to dowód jego postawy. Druga część jest językowa i składa się z zadań policzalnych: wskazanie zaimków osobowych w zdaniach, wybór formy krótkiej albo dłuższej w sześciu lukach, określenie osoby, liczby i czasu podkreślonych czasowników, uzupełnienie odmiany czasownika być, poprawienie czterech zdań z błędną zgodą podmiotu z orzeczeniem, rozróżnienie pytań otwartych i zamkniętych.

Trzecia część to dwa polecenia pisemne: kilka zdań o sobie według pięciu elementów oraz pięć pytań do wywiadu z nową osobą w klasie. Klucz rozpisuje kryteria osobno dla każdego elementu, więc widać, czy punkt zginął na konkrecie, czy na typie pytania.

Zestaw ma stałą budowę. Sprawdzian wychodzi w dwóch równoległych wersjach, A i B, o identycznym zakresie i identycznej punktacji, do rozsadzenia w ławkach albo do drugiego podejścia po tygodniu. Obok niego jest krótsza kartkówka na jedną lekcję, wyłącznie z zaimka i odmiany czasownika. Do każdego arkusza i do każdej kartkówki dołączamy klucz odpowiedzi w osobnym podfolderze. Pliki są w formacie PDF, złożone pod wydruk na A4, bez konieczności zmiany marginesów.

Najczęstsze błędy i pułapki

Błędy w tym dziale są wyjątkowo powtarzalne, bo dotyczą reguł, nie pomysłów. To dobra wiadomość: każdy z nich da się wyciąć jednym ćwiczeniem.

Osobna pułapka siedzi w polecenia o osobie czasownika. Dzieci podają osobę, pomijając liczbę, albo odwrotnie, a klucz wymaga obu informacji. Pełna odpowiedź ma trzy elementy: osoba, liczba i czas, jeśli pytanie o czas też się pojawiło.

Druga dotyczy formy pisemnej o sobie. Polecenie podaje zwykle minimum zdań i warto je policzyć. Praca na trzy zdania, choćby świetna, nie dostanie punktów za rozwinięcie, bo nie spełnia warunku objętości.

Trzecia, najcichsza, to nadmiar zaimków. Zdania „ja uważam, że my powinniśmy my wszyscy się dogadać” nie zawierają błędu gramatycznego, lecz brzmią ciężko i w kryteriach językowych liczą się jako usterka. Reguła jest prosta: zaimek stawiamy tam, gdzie coś podkreśla, a nie w każdym zdaniu.