Urok i siła marzeń — sprawdzian z języka polskiego, klasa 4

Budowa wiersza — sześć słów, którymi opisuje się każdy utwór

Pierwsza grupa pytań nie dotyczy wcale treści, lecz wyglądu utworu na stronie. Są to punkty najłatwiejsze do zdobycia, bo wystarczy policzyć, a jednocześnie najczęściej tracone, bo dzieci mylą dwa podstawowe pojęcia.

Najważniejszy wiersz tej tabeli to pierwszy razem z drugim. Wers to linijka, nie zdanie. Zdanie w wierszu bywa rozcięte na dwie albo trzy linijki i wtedy liczba wersów nie ma nic wspólnego z liczbą zdań. Pytanie „ile wersów ma ten utwór” rozstrzyga się wyłącznie liczeniem linijek od góry do dołu.

Drugie zdradliwe miejsce to strofa. Jeśli utwór jest zapisany w jednym bloku, odpowiedź brzmi: jedna strofa, a nie „brak strof”. Zdarzają się też utwory o strofach różnej długości — wtedy w odpowiedzi podaje się liczbę bloków i nic więcej.

Trzecie pojęcie, rytm, bywa mylone z rymem przez samo podobieństwo słów. Rym słychać na końcach linijek, rytm słychać w całej linijce. Pomaga jedno zdanie do zapamiętania: rym jest na końcu, rytm jest wszędzie.

Refren bywa pytaniem z gwiazdką, bo wymaga porównania dwóch miejsc w utworze. Powtórzony musi być fragment identyczny albo niemal identyczny, i zwykle stoi na końcu każdej strofy. Jeden powtórzony wyraz refrenem nie jest, więc odpowiedź „tak, bo słowo marzenie wraca trzy razy” punktu nie dostaje.

Ćwiczenie na dziś: jeden wiersz z podręcznika, trzy liczby zapisane na marginesie — ile wersów, ile strof, ile wersów w pierwszej strofie.

Osoba mówiąca — kto to właściwie mówi

Druga grupa pytań dotyczy tego, kto w wierszu przemawia. Odpowiedź „autor” jest w kluczu uznawana za błędną, bo głos w utworze należy do kogoś, kogo poeta wymyślił. Pojęcie nazywa się osoba mówiąca, spotyka się też nazwę podmiot liryczny.

Polecenia są zwykle trzy. „Kto mówi w tym wierszu” wymaga opisu, a nie imienia: dziecko, które marzy o podróży; ktoś, kto patrzy na morze. „Czy osoba mówiąca mówi o sobie, czy o kimś innym” rozstrzyga się po formach czasownika. „Do kogo zwraca się osoba mówiąca” wymaga znalezienia zwrotu w wołaczu albo czasownika w drugiej osobie.

Osobne pytanie dotyczy uczuć. „Jakie uczucia wyraża osoba mówiąca” nie jest pytaniem o treść, lecz o nastrój, więc odpowiedź musi nazwać uczucie słowem: tęsknota, radość, zachwyt, niepokój, nadzieja. Odpowiedź „jest jej dobrze” zwykle nie wystarcza na punkt, bo nie nazywa stanu dokładnie.

Nastrój utworu da się uzasadnić, i to jest najtrudniejsza część zadania. Uzasadnienie musi wskazać słowa z wiersza: nastrój jest spokojny, bo powtarzają się wyrazy cicho, powoli, sen. Bez przytoczenia choćby jednego wyrazu z utworu odpowiedź wygląda na zgadniętą.

Ćwiczenie na dziś: w jednym wierszu podkreślić wszystkie czasowniki i powiedzieć jednym zdaniem, kto mówi i czy mówi o sobie.

Porównanie i przenośnia — dwa stopnie tej samej rzeczy

Trzecia grupa pytań dotyczy środków poetyckich i tu zaczynają się punkty, o które naprawdę idzie gra. Dwa pierwsze środki warto omówić razem, bo różni je jedno słowo.

Porównanie zestawia dwie rzeczy przy pomocy wyrazu jak, jakby, niby, podobny do. Przenośnia zestawia je bez takiego wyrazu, więc znaczenie trzeba odczytać samemu. Spotyka się też nazwę metafora.

Test na porównanie jest mechaniczny: szukamy wyrazu jak albo jakby. Test na przenośnię jest sensowny: sprawdzamy, czy zdanie wzięte dosłownie byłoby niemożliwe. Cisza nie potrafi stanąć, więc to przenośnia. Z tego samego powodu wyrażenie „morze piasku” jest przenośnią, a „piasek jak morze” porównaniem.

Pytanie na arkuszu ma zwykle postać tabeli: podane są cztery wyrażenia i trzeba przypisać im nazwy środków. Drugie częste polecenie brzmi „wyjaśnij, co znaczy przenośnia z wersu trzeciego” i tutaj odpowiedź musi być zdaniem zwyczajnym, bez obrazu. Wyjaśnienie „to znaczy, że marzenie wzbiło się w powietrze” nie dostaje punktu, bo powtarza wyrażenie. Trzeba napisać, że marzenie stało się odważne albo oderwało się od codzienności.

Osobno pojawia się epitet, czyli określenie dodane do rzeczownika, najczęściej przymiotnikiem. Epitet nie jest przenośnią i w tabeli do przypisania bywa czwartą odpowiedzią po to, żeby sprawdzić, czy dziecko nie nazywa każdego środka metaforą.

Jedna uwaga praktyczna dotyczy liczby środków w odpowiedzi. Polecenie „wskaż porównanie” oczekuje jednego przykładu, a „wypisz porównania” wszystkich, jakie są w utworze. Dziecko, które podaje jedno z trzech, dostaje część punktów, więc warto przed odpowiedzią spojrzeć na liczbę mnogą w poleceniu.

Ćwiczenie na dziś: trzy porównania z własnej głowy zamienione na przenośnie przez wykreślenie słowa jak i przestawienie wyrazów.

Uosobienie i ożywienie — gdy rzeczy zaczynają działać

Czwarta grupa to środek, który w wierszach o marzeniach pojawia się najczęściej, bo marzenie, noc i wiatr są w nich traktowane jak ludzie. Uosobienie to nadanie rzeczy, zjawisku albo zwierzęciu cech człowieka. Ożywienie to nadanie rzeczy cech istoty żywej, niekoniecznie ludzkich.

Różnica między dwiema nazwami bywa w klasie czwartej traktowana łagodnie i wiele kluczy przyjmuje obie, jeśli uzasadnienie jest sensowne. Pewniejszy jest jednak podział z tabeli: czynność właściwa wyłącznie człowiekowi, taka jak mówienie, śmiech, płacz, obietnica, to uosobienie. Czynność wspólna wszystkim żywym, taka jak bieg, sen, wzrost, oddech, to ożywienie.

Polecenie bywa odwrócone i wtedy jest trudniejsze: „ułóż zdanie, w którym użyjesz uosobienia deszczu”. Trzeba wtedy dobrać czasownik ludzki. Zdanie „deszcz pada mocno” nie zawiera żadnego środka, a „deszcz stuka w okno i prosi, żeby go wpuścić” zawiera uosobienie wyraźne.

Trzecie zadanie, rzadsze, ale warte przygotowania, brzmi: „jaki nastrój tworzy uosobienie z wersu drugiego”. Odpowiedź łączy dwie umiejętności, bo trzeba nazwać środek i powiedzieć, co z niego wynika dla całości utworu.

Warto wiedzieć, gdzie tych środków szukać najpierw. W wierszach o marzeniach uosobienia siedzą prawie zawsze w orzeczeniach, a nie w określeniach, więc skuteczna metoda jest taka: podkreślić wszystkie czasowniki, a potem sprawdzić, przy których z nich stoi rzecz, a nie człowiek. Każda taka para to gotowa odpowiedź.

Ćwiczenie na dziś: cztery przedmioty z pokoju i do każdego jedno zdanie z czynnością ludzką. Kto zrobi to szybko, dostanie uosobienie bez teorii.

Onomatopeja i apostrofa — dźwięk oraz zwrot do kogoś

Dwa środki domykają listę wymaganą w tym dziale i oba rozpoznaje się od razu, jeśli raz zapamiętać, czego szukać.

Onomatopeja, nazywana też wyrazem dźwiękonaśladowczym, to słowo naśladujące dźwięk. Apostrofa to bezpośredni, uroczysty zwrot do kogoś albo czegoś, często w wołaczu.

Przy onomatopejach zadanie bywa odwrócone: „wypisz z wiersza wyrazy naśladujące dźwięki”. Odpowiedź musi zawierać słowa z utworu, nie z własnej głowy, i to jest najczęstsza strata punktu w tym poleceniu. Druga strata idzie na dobieraniu wyrazów, które dźwięku nie naśladują — „cicho” i „głośno” mówią o dźwięku, ale go nie udają.

Apostrofa ma dwie rozpoznawalne cechy. Pierwsza to forma wołacza, czyli przypadek odpowiadający na wezwanie: wietrze, nocy, marzenie moje. Druga to zwrócenie się do czegoś, co nie może odpowiedzieć, bo właśnie to daje utworowi ton podniosły. Zwrot do kolegi w opowiadaniu nie jest apostrofą, zwrot do gwiazdy w wierszu jest.

Oba środki chętnie łączą się z pozostałymi i pytanie o nie bywa podwójne: w jednym wersie siedzi apostrofa i uosobienie naraz. W odpowiedzi wolno wtedy podać dwie nazwy i to bywa oczekiwane, bo polecenie brzmi „wskaż środki poetyckie”, w liczbie mnogiej.

Przy apostrofie zdarza się jeszcze jedno polecenie, trudniejsze niż rozpoznanie: „ułóż apostrofę do marzenia albo do wiatru”. Potrzebne są wtedy dwie rzeczy naraz, forma wołacza i czasownik w drugiej osobie, bo bez czasownika wychodzi samo zawołanie. Zdanie „Wietrze, zabierz mnie stąd” ma oba elementy i wystarcza na pełny punkt.

Ćwiczenie na dziś: pięć dźwięków z mieszkania zapisanych jako wyrazy i jedno zdanie zaczynające się od wołacza.

Rymy i ich układ w strofie

Pytanie o rymy pojawia się na każdym arkuszu z tego działu, bo da się je ocenić jednoznacznie. Rym to powtórzenie brzmienia na końcu wersów, a nie na końcu zdania, więc liczy się wyłącznie ostatni wyraz linijki.

Sposób rozwiązania jest zawsze ten sam i warto go wyćwiczyć raz, bo potem działa na każdym utworze. Dziecko wypisuje na marginesie same ostatnie wyrazy wersów, jeden pod drugim. Potem oznacza literą a pierwszy i wszystkie, które z nim brzmią zgodnie, literą b następny nowy dźwięk. Po czterech linijkach układ jest widoczny i nie trzeba zgadywać.

Trzy rzeczy psują tę robotę. Pierwsza: branie całego ostatniego wyrazu zamiast jego końcówki, bo rymują się dźwięki, nie słowa. Druga: szukanie rymów na początkach linijek. Trzecia: przyjęcie, że każdy utwór rymów mieć musi — wiersz bez rymów to osobna, poprawna odpowiedź i bywa wprost sprawdzana.

Osobne polecenie brzmi „dopisz wyraz rymujący się z podanym”. Tutaj liczy się brzmienie, nie pisownia, więc do wyrazu „morze” pasuje „tworzę”, choć zapisane jest inaczej. Zadanie to bywa też podstępne przy wyrazach bez oczywistej pary i wtedy wolno podać wyraz z dwóch sylab.

Ćwiczenie na dziś: jedna strofa z podręcznika, cztery ostatnie wyrazy wypisane i podpisane literami.

Marzenie w utworach czytanych w czwartej klasie

Teksty dobierane do tego działu dzielą się na dwie grupy i każda ma na arkuszu inną rolę. Pierwsza to krótkie wiersze, druga to obszerniejsza opowieść, o którą pyta się wtedy, gdy klasa ma ją za sobą.

Wśród wierszy wracają utwory dwóch poetów, od których w czwartej klasie zaczyna się rozmowa o poezji. Pierwszy to autor wierszy pełnych wyrazów dźwiękonaśladowczych i rytmu tak wyraźnego, że da się go wyklaskać — to u niego najwygodniej ćwiczyć onomatopeję. Drugi znany jest z utworów o zwierzętach zachowujących się jak ludzie, więc daje gotowy materiał na uosobienie. Dochodzą do nich wiersze o dzieciństwie i o patrzeniu w gwiazdy, w których osoba mówiąca wprost mówi o swoich marzeniach.

Osobne miejsce ma utwór wpisany do pamiętnika dziewczynki, napisany przez jednego z dwóch największych polskich poetów okresu romantyzmu. Pyta się o niego dlatego, że cały jest zwrotem do kogoś, a więc od pierwszego wersu pokazuje, czym jest apostrofa. Drugie pytanie dotyczy zwykle rady, jaką osoba mówiąca daje adresatce.

Z prozy najczęściej pojawia się opowieść o rodzeństwie, które przez szafę trafia do krainy wiecznej zimy. Ma ona w tym dziale sens podwójny: jest spełnionym marzeniem o innym świecie i jednocześnie opowieścią o odwadze. Pytania dotyczą świata przedstawionego, przemiany bohaterów i tego, co w tej krainie jest magiczne.

Umiejętność wspólna dla obu grup jest jedna: powiązać marzenie bohatera albo osoby mówiącej z konkretnym fragmentem tekstu. Odpowiedź ogólna, że bohater marzył o przygodzie, zwykle dostaje połowę punktów, bo nie wskazuje miejsca w utworze.

Ćwiczenie na dziś: jeden przeczytany wiersz i dwa zdania o tym, czego pragnie osoba mówiąca.

Tryb przypuszczający — i jego pisownia, na której leci najwięcej punktów

Nauka o języku wchodzi w tym dziale od strony form, którymi mówi się o tym, czego nie ma. Tryb przypuszczający wyraża czynność możliwą, wymarzoną albo zależną od warunku. Tworzy się go przez dodanie do czasownika cząstki by z końcówką osoby.

Pierwsza rzecz do zapamiętania to pisownia. Z czasownikiem cząstka by pisze się razem: chciałbym, zrobiłabyś, poszlibyśmy. Po spójniku żeby, gdyby, aby również razem: gdybym miał, żebyś wiedział. Natomiast po innych wyrazach, zwłaszcza po zaimkach i spójnikach takich jak kto, co, ktoś, oraz po wyrazach typu bardzo, pisze się osobno: kto by pomyślał, co by było.

Druga rzecz to zdanie z warunkiem, bo właśnie ono pojawia się w zadaniach. Ma dwie części i w obu stoi tryb przypuszczający: „gdybym umiał latać, odwiedziłbym babcię częściej”. Najczęstszy błąd polega na wstawieniu do pierwszej części czasu przyszłego: „gdybym będę umiał”. Poprawna forma po gdyby jest zawsze z cząstką by.

Trzecia rzecz dotyczy znaczenia. Pytanie zamknięte brzmi zwykle „w którym zdaniu mowa o czynności, która się nie wydarzyła” i rozstrzyga je właśnie obecność trybu przypuszczającego. Formy z by nie informują o niczym, co się stało, tylko o tym, co byłoby możliwe, i o to dokładnie pyta klucz.

Czwarta rzecz to zadanie z pisaniem: „napisz pięć zdań o tym, co zrobiłbyś, gdybyś mógł spełnić jedno marzenie”. Liczą się tu dwa kryteria naraz, treść i poprawna pisownia cząstki by, więc pięć zdań bez błędu daje więcej punktów niż dziesięć z błędami.

Ćwiczenie na dziś: pięć zdań zaczynających się od „gdybym”, zapisanych w zeszycie i sprawdzonych wyłącznie pod kątem pisowni razem.

Plan powtórki: dwa wieczory i jeden wiersz czytany na głos

Poezji nie da się powtórzyć przez czytanie definicji, bo wszystkie pytania na arkuszu dotyczą konkretnego utworu leżącego przed dzieckiem. Dlatego cała powtórka opiera się na jednym wierszu i trzech czynnościach wykonanych na nim po kolei.

Pierwszy wieczór jest techniczny i najkrótszy. Chodzi w nim o to, żeby liczenie wersów i oznaczanie rymów weszło w rękę i nie zabierało na sprawdzianie czasu. Trzy wiersze zrobione tym samym sposobem wystarczają, żeby czynność przestała wymagać myślenia.

Drugi wieczór jest cięższy i warto go podzielić. Najpierw dziecko szuka wyłącznie uosobień, potem wyłącznie porównań, na końcu przenośni. Szukanie wszystkiego naraz kończy się tym, że każdy ciekawy wers zostaje nazwany metaforą. Pomocna jest kartka z pięcioma nazwami środków leżąca obok, bo wtedy nazwa jest wybierana z listy, a nie przypominana.

Trzecia czynność, czytanie na głos, wygląda na stratę czasu, a jest najbardziej opłacalna w całym dziale. Rytm, rym i nastrój słyszy się tylko wtedy, gdy wiersz zostaje wypowiedziany. Dziecko, które przeczyta utwór głośno jeden raz, odpowiada na pytanie o nastrój bez zgadywania.

Tryb przypuszczający nie potrzebuje osobnego dnia, jeśli jest wpleciony w rozmowę. Przez trzy dni wystarczy pytać przy kolacji „co byś zrobił, gdyby”, a potem raz spojrzeć na pisownię pięciu zapisanych zdań.

Jeśli zostaje tylko jeden wieczór, zostaje drugi. Środki poetyckie są w tym dziale najdroższe i najtrudniejsze do odgadnięcia bez przygotowania.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Na początku arkusza leży krótki wiersz o marzeniu albo o podróży, do którego idzie seria pytań zamkniętych o budowę: liczba wersów, liczba strof, układ rymów, obecność refrenu. Zaraz po nich są zadania z nazywaniem środków poetyckich — tabela z czterema wyrażeniami do przypisania, dwa wyrażenia do wyjaśnienia własnymi słowami oraz polecenie wypisania z utworu wyrazów dźwiękonaśladowczych. Osobna grupa dotyczy osoby mówiącej: kto mówi, czy mówi o sobie, do kogo się zwraca, jaki nastrój panuje w utworze i które słowa o tym nastroju świadczą.

Część językowa to zamiana zdań z trybu orzekającego na przypuszczający, uzupełnianie zdań warunkowych po wyrazie gdyby oraz rozstrzyganie, gdzie cząstkę by pisze się razem, a gdzie osobno. Zadanie otwarte jest jedno: pięć do siedmiu zdań o własnym marzeniu z wymogiem użycia trybu przypuszczającego i co najmniej jednego środka poetyckiego.

Budowa zestawu jest u nas stała. Do każdego działu dostajecie dwie równoległe wersje sprawdzianu, oznaczone A i B, o tym samym zakresie i tej samej punktacji, ale z innym utworem i inną kolejnością zadań — do rozsadzenia klasy albo do powtórki w dwóch podejściach. Obok nich leży krótsza kartkówka na jedną lekcję. Klucz odpowiedzi jest przygotowany do każdego elementu osobno i leży w oddzielnym podfolderze. Pliki są w formacie PDF, złożone pod wydruk na kartce A4.

Najczęstsze błędy i pułapki

Lista poniżej zbiera miejsca, w których prace z działu o marzeniach tracą punkty najczęściej. Większość z nich to pomylone pojęcia, więc poprawa jest szybka — wystarczy raz je rozdzielić.

Pierwsza pułapka spoza tabeli dotyczy przytaczania. Polecenie często brzmi „zapisz, w którym wersie”, a nie „zapisz, jakie słowa”. Odpowiedź musi wtedy zawierać numer wersu, a sama treść cytatu punktu nie daje.

Druga dotyczy wyjaśniania przenośni. Wyjaśnienie nie może powtarzać obrazu z wiersza ani zaczynać się od słowa „bo”. Ma być zwyczajnym zdaniem o tym, co wyrażenie znaczy w języku codziennym.

Trzecia pułapka dotyczy pytania o nastrój utworu. Nastrój nie jest tym samym co temat: wiersz o marzeniu może mieć nastrój smutny, bo marzenie się nie spełniło. Odpowiedź, która nazywa nastrój po samym temacie, zwykle rozmija się z utworem.

Czwarta, najcichsza, siedzi w zadaniu z pisaniem. Jeśli polecenie wymaga użycia środka poetyckiego, praca bez niego traci punkt niezależnie od treści. Warto przed pisaniem wybrać jeden środek, zapisać go na brudno i dopiero potem zacząć zdania.