W teatrze wyobraźni — sprawdzian z polskiego, klasa 4

Tekst zapisany na głosy: z czego składa się utwór dramatyczny

Utwór dramatyczny powstaje nie do czytania, lecz do zagrania — na scenie, przed mikrofonem albo przed kamerą. Dlatego ma inną budowę niż opowiadanie i to pierwsza rzecz, o którą pyta sprawdzian.

Całość dzieli się na dwie warstwy. Tekst główny to kwestie, czyli wszystko, co bohaterowie mówią na głos. Tekst poboczny to pozostałe elementy, których aktor nie wypowiada: lista osób, nazwy aktów i scen oraz didaskalia. Ten podział bywa osobnym zadaniem i warto umieć go nazwać.

Bohatera nazywamy w tym dziale osobą dramatu — i tu kryje się najważniejsza różnica wobec reszty roku: w utworze dramatycznym nie ma narratora. Nikt nie wyjaśnia, co bohaterowie czują ani co się stało wcześniej. Wszystko musi wynikać z tego, co mówią, oraz z didaskaliów.

Akt i scena różnią się wielkością. Akt to duży odcinek, zwykle związany ze zmianą miejsca albo z upływem czasu. Scena jest mniejsza i zmienia się najczęściej wtedy, gdy zmienia się skład osób na scenie: ktoś wchodzi albo wychodzi. Stąd pytanie „ile osób występuje w drugiej scenie” jest pytaniem policzalnym, a nie interpretacyjnym.

Ćwiczenie na pierwszy wieczór: otwórzcie dowolny tekst dramatyczny z zeszytu i poproś dziecko, żeby ołówkiem oznaczyło trzy rzeczy — gdzie kończy się lista osób, gdzie zaczyna się pierwsza kwestia, i które fragmenty są w nawiasach. Trzy minuty, a porządkuje całą sekcję.

Didaskalia — jedyne miejsce, gdzie autor mówi wprost

Skoro w utworze dramatycznym nie ma narratora, opisy muszą się gdzieś podziać. Podziewają się w didaskaliach, nazywanych też tekstem pobocznym. To zdania zapisane w nawiasie albo pochyłą czcionką, adresowane nie do widza, lecz do tych, którzy przygotowują przedstawienie.

W didaskaliach znajduje się zwykle pięć rodzajów informacji: miejsce i czas akcji, wygląd sceny wraz z przedmiotami, kto wchodzi i kto wychodzi, co bohater robi w trakcie mówienia oraz jak mówi — ciszej, ze złością, przez łzy. Czasem pojawia się też wskazówka o nastroju albo o dźwiękach w tle.

Najważniejszy fakt o didaskaliach pada w prawie każdym arkuszu jako zadanie prawda czy fałsz: aktor didaskaliów nie wypowiada. Nie są częścią rozmowy, są instrukcją. Jeśli w nawiasie stoi „podchodzi do okna i odwraca się plecami”, aktor to robi, a nie o tym mówi.

Didaskalia mają też własny sposób zapisu i o to również pytają zadania. Pisze się je w czasie teraźniejszym i w trzeciej osobie: „Wchodzi Marek. Rozgląda się po pokoju”. Nie „Marek wszedł” i nie „wchodzę”. Ta forma jest wygodna, bo didaskalia opisują coś, co właśnie się dzieje na scenie.

Typowe polecenia brzmią: „wypisz z didaskaliów informacje o miejscu akcji”, „na podstawie didaskaliów opisz, jak wygląda scena”, „co didaskalia mówią o nastroju bohatera”. Wszystkie trzy wymagają tej samej czynności — wrócić do nawiasów i przeczytać je uważnie, bo właśnie tam leży odpowiedź. Uczniowie szukają w kwestiach, bo tam jest więcej tekstu, i tracą punkt za coś, co było podane wprost.

Jest jeszcze zadanie odwrotne i warto je przećwiczyć: dopisz didaskalia do gotowej kwestii. Jeśli bohater mówi „Zostaw mnie w spokoju”, sensowne didaskalia to „ze złością, odsuwa się o krok”. Ocenia się, czy wskazówka pasuje do słów, a nie czy jest literacka.

Dialog i monolog — kto do kogo mówi

Jedna wypowiedź bohatera to kwestia. Z kwestii buduje się dwie rzeczy, które sprawdzian każe odróżniać.

Dialog to rozmowa — kwestie co najmniej dwóch osób następujące po sobie. Monolog to dłuższa wypowiedź jednej osoby, w której nikt jej nie przerywa. Bohater wygłasza monolog, kiedy mówi sam do siebie albo wprost do widowni; zwykle wtedy ujawnia myśli, wątpliwości i plany, o których inne osoby nie wiedzą. W utworze bez narratora monolog jest jedynym sposobem, żeby widz dowiedział się, co bohater myśli.

Drugą rzeczą, którą trzeba znać, jest zapis, bo różni się on od zapisu rozmowy w opowiadaniu — i to najczęstsza pomyłka w zadaniach z pisaniem. W tekście dramatycznym przed każdą wypowiedzią stoi imię bohatera i dwukropek, bez myślnika:

• Dobrze: MAREK: Nie ruszaj tego pudełka.
• Źle: — Nie ruszaj tego pudełka — powiedział Marek.

Drugi zapis jest poprawny, ale w opowiadaniu, nie w dramacie. Zdania typu „powiedział Marek”, „odparła cicho” w utworze dramatycznym w ogóle nie występują — tę pracę wykonują imię przed kwestią i didaskalia.

Typowe polecenia z tej części: „ile osób bierze udział w dialogu w pierwszej scenie”, „wskaż w tekście monolog i wyjaśnij, czego dowiadujemy się z niego o bohaterze”, „zapisz poprawnie kwestie dwóch osób”. Ostatnie zadanie jest najprostsze do wyćwiczenia, bo sprawdza technikę, nie pomysł.

W didaskaliach pojawia się czasem wskazówka na stronie. Oznacza, że bohater mówi tak, by inne osoby na scenie go nie usłyszały — tylko widownia. To wygodna sztuczka teatralna i wystarczy wiedzieć, co znaczy.

Ćwiczenie na dziś, dziesięć minut: podaj dziecku krótką sytuację z domu — spór o to, kto wyniesie śmieci — i poproś o cztery kwestie zapisane po dramatycznemu, z jednymi didaskaliami. Liczy się zapis, nie treść.

Dramat kontra opowiadanie — co znika, a co się pojawia

To zadanie wraca w arkuszach najczęściej, bo pozwala sprawdzić cały dział jednym poleceniem: „czym tekst dramatyczny różni się od opowiadania”. Odpowiedź da się zapamiętać jako sześć par.

Z tej tabeli wynika przepis na zadanie, które pojawia się w wersjach rozszerzonych: przekształć fragment opowiadania w tekst dramatyczny. Cztery kroki, zawsze te same. Po pierwsze: usuń narratora i wszystko, co mówił od siebie. Po drugie: opisy miejsca i wyglądu przenieś do didaskaliów, w nawias i w czas teraźniejszy. Po trzecie: każdą wypowiedź podpisz imieniem i postaw dwukropek, a myślniki oraz zwroty „powiedział”, „zapytała” wyrzuć. Po czwarte: jeśli narrator podawał myśli bohatera, zamień je w monolog albo w uwagę na stronie.

Zadanie odwrotne — z dramatu zrobić opowiadanie — zdarza się rzadziej, ale idzie po tych samych szynach w drugą stronę: didaskalia stają się zdaniami opisowymi, kwestie trafiają w dialog od myślnika, a dopisany narrator spina całość.

Warto przy tym zauważyć, że i opowiadanie, i dramat mogą opowiadać tę samą historię. Różnią się nie treścią, lecz sposobem podania. To zdanie bywa gotową odpowiedzią na pytanie otwarte o różnicę między jedną formą a drugą, a dzieci zwykle próbują wymyślić coś trudniejszego.

W zadaniach zamkniętych ta sama wiedza wraca w prostszej postaci: dostajesz dwa krótkie fragmenty i masz wskazać, który jest dramatem. Rozstrzyga pierwsze spojrzenie na kartkę. Jeśli przed wypowiedziami stoją imiona, a w nawiasach są wskazówki, to utwór dramatyczny. Myślniki i zdania mówione od siebie przez narratora oznaczają opowiadanie.

Czasownik: bezokolicznik, forma osobowa i trzy czasy

Nauka o języku wchodzi w tym dziale od strony czasownika, i to nie przez przypadek: w tekście bez narratora wszystko dzieje się tu i teraz, przez działanie bohaterów. Czasownik odpowiada na pytania „co robi?” oraz „co się z nim dzieje?”.

Ma dwa rodzaje form. Bezokolicznik to forma podstawowa — nie mówi, kto wykonuje czynność ani kiedy. Kończy się na -ć (mówić, patrzeć, iść) albo na -c (biec, piec, móc). To forma nieosobowa, więc odpowiedź na polecenie „podaj bezokolicznik od wyrazu powiedział” brzmi „powiedzieć”, a nie „on powiedział”.

Forma osobowa mówi znacznie więcej: kto wykonuje czynność (ja, ty, on, my, wy, oni), w jakiej liczbie i w jakim czasie.

W czasie przeszłym czasownik pokazuje dodatkowo rodzaj: mówił, mówiła, mówiło. Dlatego z jednego słowa można wyczytać, czy mówi chłopiec czy dziewczynka — i w zadaniach z tekstem dramatycznym to bywa wskazówka, kto wypowiada daną kwestię.

Przy tekście dramatycznym pojawia się ciekawe zadanie: wypisz czasowniki z didaskaliów i określ ich czas. Odpowiedź jest zawsze ta sama — teraźniejszy, bo didaskalia opisują to, co właśnie się dzieje. W kwestiach bohaterów bywa inaczej: wspomnienia stoją w czasie przeszłym, zapowiedzi w przyszłym. To dobre, realne ćwiczenie na rozpoznawanie czasów, bez wkuwania tabelki.

Czasownik „być” odmienia się nieregularnie (jestem, jesteś, jest, byłem, będę) i warto przejść go osobno, bo wraca potem przy trybie rozkazującym w formie „bądź”.

Na koniec częsty błąd zapisu: „nie” z czasownikiem piszemy osobno — nie wiem, nie mów, nie chodź. Wyjątkami są pojedyncze wyrazy jak „nienawidzić”, które w klasie 4 wystarcza znać z pamięci.

Tryb rozkazujący — język bohaterów, którzy czegoś chcą

Bohaterowie w utworze dramatycznym nie opowiadają, oni działają — i dlatego ich kwestie są pełne żądań, próśb i zakazów. Narzędziem językowym, które to robi, jest tryb rozkazujący, a sprawdzian z tego działu prawie zawsze go wymaga.

Tryb to sposób, w jaki mówimy o czynności. W trybie orzekającym po prostu stwierdzamy, że coś się dzieje: „zamykasz okno”. W trybie rozkazującym żądamy, prosimy albo zakazujemy: „zamknij okno”. Formy są trzy — do jednej osoby, do grupy razem z mówiącym i do grupy bez niego.

Zakaz powstaje przez dodanie „nie” przed formą rozkazującą: „nie otwieraj”, „nie chodźcie tam”. Prośba brzmi tak samo jak rozkaz, ale łagodzi ją słowo „proszę” albo odpowiedni ton — i właśnie dlatego didaskalia bywają konieczne. Ta sama kwestia „Zostaw to” z didaskaliami „ze złością” i z didaskaliami „cicho, ze smutkiem” znaczy dwie różne rzeczy. Zadanie „określ, czy bohater prosi, czy rozkazuje” sprawdza dokładnie tę zależność.

Dwa błędy ortograficzne z tej listy wracają co roku. Pierwszy: bezokolicznik brzmi wziąć, nie „wziąść”. Drugi: forma rozkazująca to weź, a nie „weźmij”. Oba warto wypowiedzieć na głos i zapisać raz na kartce, bo to pamięciówka, nie reguła.

Przy formach kierowanych do grupy jest jeszcze trzecia możliwość, o której arkusze pytają rzadziej: „mówmy”, „idźmy”, „weźmy” obejmują także mówiącego, więc znaczą „zrobimy to razem”. W kwestiach bohaterów taka forma pojawia się przy namawianiu, nie przy rozkazie.

Typowe polecenia z tej części: „przepisz zdania, zamieniając czasowniki na tryb rozkazujący”, „wypisz z kwestii bohatera trzy czasowniki w trybie rozkazującym”, „napisz, co jedna osoba dramatu rozkazuje drugiej”. Wszystkie trzy wymagają gotowych form, więc osiem par z tabeli powyżej to w praktyce cała powtórka tego zagadnienia.

Od kartki do przedstawienia: adaptacja, inscenizacja i słuchowisko

Nazwa działu nie jest ozdobą. Teatr wyobraźni to inne określenie słuchowiska — przedstawienia przeznaczonego wyłącznie dla ucha, nadawanego w radiu albo nagranego. Nie ma w nim obrazu, więc wszystko budują dźwięki: głosy aktorów, muzyka, efekty dźwiękowe w tle, czasem głos narratora. Widownia dorysowuje sobie scenę w głowie — i stąd „wyobraźnia” w nazwie.

W słuchowisku didaskalia zmieniają rolę: zamiast opisywać wygląd sceny, mówią, co ma być słyszalne. Skrzypnięcie drzwi zastępuje informację, że ktoś wszedł, a szum deszczu — opis pogody. Pytanie „czym słuchowisko różni się od przedstawienia w teatrze” ma więc prostą odpowiedź: brakiem obrazu, który trzeba zastąpić dźwiękiem.

Obok tego pojawiają się dwa pojęcia, które uczniowie mieszają. Adaptacja to przerobienie utworu na inną formę: z powieści robi się film, z opowiadania scenariusz, z baśni słuchowisko. Inscenizacja to wystawienie tekstu na scenie, czyli to, co widzi widownia konkretnego teatru. Adaptacja dotyczy tekstu, inscenizacja — wykonania.

Zadania z tej części są zwykle zamknięte: dopasuj słowo do wyjaśnienia, wybierz właściwe określenie, wskaż, czego nie ma w słuchowisku. Ostatni typ ma odpowiedź „scenografii i kostiumów”, bo widownia ich nie widzi — choć aktorzy i tak nagrywają w zwykłych ubraniach.

Przy powtórce działa jedna rzecz lepiej niż tabelka: posłuchajcie razem kilku minut dowolnego słuchowiska dla dzieci i poproś dziecko, żeby wymieniło trzy dźwięki, które zastąpiły obraz. Po takim ćwiczeniu pojęcie zostaje w głowie bez uczenia się definicji.

Zadania z pisaniem: scenka, didaskalia i zaproszenie

Na końcu arkusza stoi zwykle jedno zadanie otwarte, warte najwięcej punktów. W tym dziale ma trzy możliwe postacie i każda punktowana jest po elementach.

Krótka scenka albo dalszy ciąg dialogu. Polecenie podaje sytuację i prosi o kilka kwestii dwóch osób. Klucz patrzy na cztery rzeczy: czy przed każdą kwestią stoi imię z dwukropkiem, czy nie ma myślników ani zwrotów „powiedział”, czy pojawiły się choćby jedne didaskalia i czy rozmowa trzyma się podanej sytuacji. Treść może być zwyczajna — ocenia się formę.

Przekształcenie fragmentu opowiadania. Cztery kroki z poprzedniej sekcji: usuń narratora, opisy przenieś do didaskaliów, wypowiedzi podpisz imionami, myśli zamień w monolog. Najczęstsza strata punktu bierze się z pozostawionego myślnika albo zapomnianego dwukropka, nie z treści.

Zaproszenie na przedstawienie. To forma użytkowa i ma pięć obowiązkowych elementów. Kto zaprasza, kogo zaprasza, na co — z tytułem przedstawienia, kiedy — z datą i godziną, oraz gdzie. Zwrot grzecznościowy i dodatkowa informacja, na przykład „wstęp wolny”, podnoszą ocenę, ale najpierw muszą być te pięć. Zaproszenie piszemy krótko: cztery, pięć zdań wystarczy.

Przy zaproszeniu wracają dwie zasady zapisu. Zwroty do adresata — Was, Wam, Ciebie — piszemy dużą literą, a datę i godzinę podajemy w pełnej postaci, bez skrótów w stylu „w sobotę o 5”. Jeśli polecenie wymienia, co ma się znaleźć, warto to podkreślić ołówkiem i po napisaniu odhaczyć punkt po punkcie.

Rzadziej pojawia się ogłoszenie, na przykład o naborze do szkolnego kółka teatralnego. Jego elementy to: o co chodzi, kto ogłasza, gdzie i kiedy się zgłosić oraz do kogo. Konstrukcja jest ta sama co w zaproszeniu, tylko adresat jest nieznany, więc nie piszemy do konkretnej osoby.

Plan powtórki na trzy wieczory

Powtórka tego działu wygląda inaczej niż zwykle, bo materiał jest w dużej części techniczny: zapis kwestii, nawias na didaskalia, gotowe formy rozkazujące. To rzeczy do zrobienia na kartce, nie do przeczytania.

Pierwszy wieczór warto przejść na gotowym tekście z zeszytu, ołówkiem w ręku: zaznaczyć listę osób, policzyć osoby w jednej scenie, wypisać z didaskaliów miejsce akcji. Trzy czynności, trzy typy zadań z arkusza.

Drugi wieczór to pisanie i jest najważniejszy. Dziecko ma samo zapisać cztery kwestie z didaskaliami, a potem przepisać krótki fragment opowiadania jako scenkę. Sprawdzaj wyłącznie technikę: imię, dwukropek, brak myślnika, nawias. Właśnie te cztery rzeczy liczy klucz.

Trzeci wieczór to pamięć i odpytywanie. Osiem bezokoliczników zamienianych na tryb rozkazujący na głos, trzy czasowniki do określenia czasu, pięć słów teatralnych do wyjaśnienia, na koniec jedno zaproszenie z pięcioma elementami. Zestaw mieści się na pół strony i można go powtórzyć nazajutrz w dziesięć minut.

Potem zostaje krok, bez którego poprzednie trzy nie pokażą braków: cały arkusz na czas, bez zaglądania do zeszytu. W tym dziale błędy są niemal wyłącznie formalne — myślnik zamiast dwukropka, didaskalia wypowiedziane jako kwestia, zaproszenie bez godziny. Podczas czytania nie ujawniają się w ogóle, a w pełnym arkuszu wychodzą od razu.

Wersja na ostatni wieczór, kwadrans: przeczytajcie na głos listę błędów z ostatniej sekcji i zapiszcie dwie kwestie z didaskaliami. To dwa miejsca, w których punkty lecą najłatwiej.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Zestaw do działu „W teatrze wyobraźni” to sprawdzian w wersji A i B oraz kartkówka, każdy z osobnym kluczem. Obie wersje sprawdzianu mają identyczną punktację i zakres, ale pracują na innym fragmencie dramatycznym i w innej kolejności zadań — można więc dać dziecku jedną na próbę, a drugą dzień później.

Arkusz otwiera autorski fragment utworu dramatycznego z listą osób, didaskaliami i kilkoma scenami. Zadania do niego sprawdzają po kolei: rozpoznanie elementów budowy, policzenie osób w scenie, wyszukanie informacji z didaskaliów, wskazanie monologu, odróżnienie tekstu głównego od pobocznego. Dalej idzie część językowa — bezokolicznik i forma osobowa, określanie czasu, zamiana czasowników na tryb rozkazujący — oraz zadanie ze słownictwem teatralnym. Na końcu zadanie otwarte: scenka, przekształcenie fragmentu albo zaproszenie na przedstawienie.

Kartkówka obejmuje wyłącznie budowę utworu dramatycznego wraz z didaskaliami i mieści się w kwadransie, więc nadaje się na szybkie sprawdzenie w połowie działu.

Do zadań otwartych klucz podaje wypunktowane kryteria — co musi znaleźć się w scence i w zaproszeniu, żeby przyznać pełną liczbę punktów. Pozwala to sprawdzić pracę bez domysłów, za co odjąć punkt.

Fragmenty i polecenia są nasze, pisane pod wymagania podstawy programowej MEN dla klasy 4 i niezwiązane z żadną serią podręczników.

Najczęstsze błędy i pułapki

Lista zebrana z zadań, w których uczniowie tracą punkty najczęściej. Nadaje się do przejścia na głos w kilka minut przed sprawdzianem.

„W dramacie jest narrator.” Nie ma. Dlatego wszystko, co w opowiadaniu powiedziałby narrator, musi trafić do didaskaliów albo w kwestie bohaterów.

Akt pomylony ze sceną. Akt to duża część utworu, scena mniejsza — zmienia się zwykle, gdy ktoś wchodzi lub wychodzi. Scena jako miejsce w teatrze to inne znaczenie tego słowa i w zadaniu trzeba czytać, o które chodzi.

Monolog uznany za dialog. Dialog wymaga co najmniej dwóch osób. Długa wypowiedź jednej osoby, choćby najbardziej dramatyczna, jest monologiem.

Adaptacja pomylona z inscenizacją. Adaptacja to przerobienie utworu na inną formę, inscenizacja to wystawienie go na scenie.

Odpowiedź, że w słuchowisku chodzi o ciszę albo o czytanie. Słuchowisko to przedstawienie dla ucha: głosy, muzyka i efekty dźwiękowe zastępują obraz.

Czas określony z pamięci, nie z formy. Czasu nie zgaduje się z treści zdania, lecz z pytania pomocniczego: co robił, co robi, co będzie robił.

Zaproszenie bez daty albo bez godziny. To osobne punkty i przepadają najczęściej. Pięć elementów — kto, kogo, na co, kiedy, gdzie — warto odhaczyć po napisaniu.

Mała litera w słowach Was i Wam. W zaproszeniu skierowanym do konkretnych osób zwroty do adresata idą dużą literą.