Moja okolica — sprawdzian z przyrody, klasa 4

Czym jest krajobraz i z czego się składa

Rozejrzyj się po okolicy. Wszystko, co widzisz naraz — pola, dachy, drzewa, drogę, rzekę i wzgórze za nią — tworzy krajobraz. Pierwsze zadanie w arkuszu sprawdza, czy dziecko umie ten widok rozłożyć na części, bo krajobraz składa się z dwóch rodzajów elementów.

Elementy przyrody powstały bez udziału człowieka: kształt terenu, skały, gleba, woda, rośliny i zwierzęta. Elementy stworzone przez człowieka to wszystko, co ktoś zbudował albo zasadził celowo: budynki, drogi, mosty, słupy, pola uprawne i parki.

Ta tabela ma jedną pułapkę, o którą pyta zadanie zamknięte. Pole uprawne i park nie są elementami przyrody, mimo że rosną na nich rośliny. Decyduje to, kto je założył, a nie to, czy są zielone. Odwrotnie bywa z drzewem przy drodze — jeśli wyrosło samo, jest elementem przyrody, a jeśli ktoś je posadził, elementem stworzonym przez człowieka.

Krajobrazy dzielimy jeszcze według tego, jak mocno zmienił je człowiek. W krajobrazie naturalnym śladów działalności ludzi prawie nie ma — tak wygląda las w parku narodowym albo brzeg górskiego potoku. W krajobrazie przekształconym przez człowieka tych śladów jest dużo: domy, drogi, pola, linie wysokiego napięcia. Większość okolic, w których mieszkamy, należy do tej drugiej grupy.

Osobne polecenie dotyczy różnicy między krajobrazem wsi a miasta. We wsi budynki są niskie i stoją luźno, między nimi widać pola, sady i ogrody, a dróg jest mało. W mieście budynki są wysokie i gęsto ustawione, dużo jest ulic, chodników i parkingów, a zieleń pojawia się głównie w parkach i na skwerach. Dziecko, które raz powie to własnymi słowami patrząc przez okno, nie pomyli tego na sprawdzianie.

Na koniec rzecz, która wraca w zadaniu otwartym: elementy krajobrazu są od siebie zależne. Rzeka wyżłobiła dolinę, w dolinie osadziła się żyzna gleba, na żyznej glebie założono pola, a przy polach powstała wieś. Odpowiedź, którą klucz przyjmuje, pokazuje właśnie taki łańcuch — jedno wynika z drugiego, a nie po prostu leży obok.

Kształt terenu: wypukłe, wklęsłe i płaskie

Powierzchnia Ziemi rzadko jest płaska jak stół. W jednym miejscu się wznosi, w innym obniża, a to, co z tego powstaje, nazywamy kształtem terenu. Tworzą go formy terenu, które dzielimy na trzy grupy — i ten podział jest najpewniejszym punktem w całym dziale, bo wystarczy zapamiętać trzy słowa.

Różnica między pagórkiem, wzgórzem a górą sprowadza się do wysokości i stromości. Pagórek jest najniższy i ma łagodne zbocza, wzgórze wyraźnie wyższe, a góra najwyższa, często ze stromymi zboczami i ostrym szczytem. Podobnie z zagłębieniami: dolina jest wydłużona i zwykle płynie nią woda, a kotlina to obniżenie otoczone wzniesieniami ze wszystkich stron.

U każdego wzniesienia nazywa się trzy części i o nie pyta zadanie na podpisanie rysunku: podnóże na dole, zbocze w środku, szczyt na górze. Jeśli jedno zbocze jest łagodne, a drugie strome, też się to podaje, bo z tego wynika, którą stroną wygodniej wejść.

Drugie zadanie rysunkowe dotyczy wysokości. Wysokość względna mówi, o ile jedno miejsce jest wyżej od drugiego — liczy się ją odejmowaniem. Jeśli szczyt pagórka leży na wysokości 165 metrów, a podnóże na 118 metrów, to wysokość względna pagórka wynosi 47 metrów. To jedyne działanie matematyczne w tym dziale i warto je przećwiczyć na dwóch–trzech przykładach, bo dzieci odruchowo dodają zamiast odejmować.

Najlepsze ćwiczenie do tej lekcji nie wymaga niczego oprócz spaceru. Idźcie znajomą trasą i co kilkadziesiąt kroków zadaj jedno pytanie: teren się tu wznosi, obniża czy jest płaski? Jak nazwiemy tę formę? Po dziesięciu minutach dziecko samo zacznie komentować, że „tu jest dolinka, bo płynie rowem woda”. Przy okazji łatwo pokazać, że ta sama górka z jednej strony ma łagodne zbocze, a z drugiej strome.

Rozpoznaję skały po czterech cechach

Skała to naturalny fragment powierzchni Ziemi. Budują ją minerały — składniki, które widać w skale gołym okiem albo pod lupą jako ziarenka różnego koloru. Porównanie, które podaje podręcznik i które chętnie wraca w zadaniu: jeśli skała jest jak ciasto, to minerały są jego składnikami.

Dwie rzeczy z tej definicji bywają zaskoczeniem i dlatego trafiają do zadań prawda–fałsz. Po pierwsze, skały pokrywają całą lądową powierzchnię Ziemi, a także dno mórz i oceanów. Po drugie, piasek na plaży też jest skałą — tylko taką, która składa się z luźnych ziaren.

Skały rozpoznaje się po czterech cechach i tej czwórki trzeba się nauczyć na pamięć, bo zadanie każe je wymienić.

Jest jeszcze piąty sposób, wymieniany osobno, bo nie jest cechą, tylko próbą: skałę można skropić octem. Niektóre skały powodują wtedy, że ocet delikatnie się pieni. To doświadczenie da się zrobić w kuchni w minutę i dzieci zapamiętują je lepiej niż całą tabelę — wystarczy kapnąć octem na kawałek wapienia albo na skorupkę jajka, która zachowa się tak samo.

Skały luźne, zwięzłe i lite

Po cechach przychodzi podział i to on najczęściej pojawia się w zadaniu na dopasowanie. Skały dzielimy na trzy grupy według spójności, czyli tego, jak mocno trzymają się razem.

Skały luźne (sypkie) składają się z odrębnych, niepołączonych ze sobą ziaren. Nawet gdy są wilgotne, nie da się z nich ulepić trwałej kulki.

Skały zwięzłe po wyschnięciu twardnieją, ale wciąż można je pokruszyć w dłoniach. Gdy są wilgotne, stają się plastyczne — da się z nich lepić kulki i wałki. Zanurzone w wodzie na kilkanaście minut rozmywają się.

Skały lite to te najtwardsze, w jednym kawałku — jak granit, wapień czy piaskowiec. Nie rozsypują się i trudno je zarysować, dlatego buduje się z nich domy i układa chodniki.

To rozróżnienie ma prostą pułapkę, o którą pyta zadanie prawda–fałsz: glina nie jest skałą luźną, choć łatwo się kruszy. Luźna jest ta skała, z której nie da się ulepić kulki nawet na mokro — czyli piasek i żwir. Glina mokra lepi się doskonale i właśnie dlatego należy do zwięzłych.

Ćwiczenie na pięć minut: zbierzcie na spacerze trzy–cztery próbki w słoikach — piasek z piaskownicy, żwir z podjazdu, grudkę ziemi z ogródka, kamień z chodnika. W domu dziecko opisuje każdą próbkę czterema cechami i przypisuje ją do grupy. To dokładnie ta czynność, której wymaga zadanie otwarte, tylko wykonana rękami zamiast długopisem.

Co kryje gleba: pięć składników i dwa doświadczenia

Gleba to naturalna warstwa pokrywająca skały, z której wyrastają rośliny. Różni się od zwykłej skały tym, że są w niej szczątki organizmów i że rośliny potrafią w niej rosnąć. Zadanie na wymienienie składników gleby pojawia się w każdej wersji arkusza, więc tę listę trzeba znać.

Składniki dzielą się jeszcze na nieożywione (cząstki mineralne, próchnica, woda, powietrze) i ożywione (organizmy glebowe). O ten podział pyta osobne polecenie i warto go powiedzieć na głos raz czy dwa.

Dwa doświadczenia udowadniają obecność dwóch składników i oba trafiają do zadań, w których trzeba podać wniosek. Pierwsze: wrzuć grudkę gleby do szklanki z wodą. Z grudki zaczną uciekać pęcherzyki powietrza — to dowód, że gleba zawiera powietrze. Drugie: podgrzej trochę gleby i przytrzymaj nad nią zimną szybkę. Na szybce pojawią się kropelki — to dowód, że gleba zawiera wodę.

Oba zajmują po kilka minut i są warte zrobienia, bo zadanie nie pyta o przebieg doświadczenia, tylko o wniosek. Dziecko, które zobaczyło pęcherzyki, napisze „gleba zawiera powietrze” bez zastanowienia; dziecko, które o tym tylko czytało, często opisuje szklankę zamiast odpowiadać na pytanie.

Najważniejszym składnikiem dla roślin jest próchnica. Powstaje z rozłożonych szczątków roślin i zwierząt, ma ciemną barwę i to ona decyduje o tym, że gleba jest żyzna. Dlatego gleba piaszczysta, w której próchnicy prawie nie ma, rodzi gorzej niż gleba próchnicza — woda i składniki odżywcze przelatują przez piasek, zamiast zostać przy korzeniach. To zdanie jest gotową odpowiedzią na jedno z zadań otwartych.

Jak powstaje gleba — cztery etapy

Gleba nie pojawia się od razu. Powstaje bardzo długo, przez setki i tysiące lat, i o to tempo pyta pytanie prawda–fałsz: zdanie „gleba powstaje w ciągu kilku dni z rozkruszonej skały” jest fałszywe. Proces ma cztery etapy i zadanie każe ułożyć rysunki we właściwej kolejności.

Łatwo to zapamiętać przez jedną zasadę: im dalszy etap, tym grubsza ciemna warstwa na górze i tym więcej roślin. Dziecko, które zna tę regułę, uporządkuje rysunki nawet wtedy, gdy nie pamięta nazw etapów — a w naszym arkuszu rysunki są celowo podane w pomieszanej kolejności, innej w grupie A i innej w grupie B.

Warto przy okazji powiedzieć, skąd się biorą okruchy z pierwszego etapu. Woda wnika w szczeliny skały, zamarza i rozsadza ją od środka, bo lód zajmuje więcej miejsca niż woda. Do tego dokładają się wiatr niosący piasek i korzenie roślin rozpychające pęknięcia. To ten sam mechanizm, który niszczy betonowe schody przed blokiem — porównanie, które dzieci rozumieją natychmiast.

Gleba w mojej okolicy: barwa, uziarnienie, struktura

Piąta lekcja wychodzi z podręcznika na podwórko. Chodzi w niej o zbadanie gleby, która leży pod domem, i o odpowiedź na pytanie, czy nadaje się do uprawy roślin. Glebę bada się tam, gdzie jest odsłonięta — na ścianie wykopu, na brzegu leśnej ścieżki albo w miejscu wymytym przez wodę. Jeśli takiego miejsca nie ma, wykopuje się dołek głęboki na 30–50 centymetrów, który po badaniu trzeba zasypać.

Opisuje się trzy rzeczy i te trzy słowa wracają w zadaniu na uzupełnianie zdań.

Drugą częścią lekcji jest porównanie. Glebę z okolicy zestawia się z ziemią ogrodniczą kupioną w worku i sprawdza, w której to samo nasionko urośnie lepiej. Ziemia ogrodnicza wygrywa, bo ma dużo próchnicy i zatrzymuje wodę — i to jest wniosek, którego oczekuje klucz.

Glebę żyzną poznaje się więc po ciemnej barwie, gruzełkowatej strukturze i zdolności zatrzymywania wody. Gleba piaszczysta jest jasna, sypka i przepuszcza wodę na wylot, dlatego rośliny uprawne rosną na niej gorzej. Ten kontrast to gotowa odpowiedź na pytanie otwarte z arkusza.

Ostatni wątek lekcji dotyczy ochrony. Gleba powstaje setki lat, a zniszczyć ją można szybko, więc zadanie pyta o dwa sposoby jej ochrony. Przyjmowane odpowiedzi to: nie wylewać na glebę chemikaliów ani zużytego oleju, nie zaśmiecać, sadzić rośliny, bo korzenie trzymają glebę przed zmyciem przez deszcz, oraz nawozić ją kompostem zamiast wypalać trawy. Zdanie „wylewanie na glebę zużytego oleju silnikowego nie szkodzi roślinom” jest w ćwiczeniu prawda–fałsz oczywiście fałszywe.

Doświadczenie domowe do tej lekcji jest wdzięczne i trwa tydzień. Do dwóch kubków — w jednym ziemia z ogródka, w drugim piasek — wsiejcie po trzy ziarna fasoli i podlewajcie je tak samo. Różnica po tygodniu jest na tyle wyraźna, że dziecko samo sformułuje wniosek, którego wymaga arkusz.

Rośliny i zwierzęta w mojej okolicy

Ostatnia lekcja działu pyta o dwie rzeczy: jakie korzyści daje uprawianie roślin i hodowanie zwierząt oraz jakie pospolite gatunki żyją w naszym otoczeniu.

Część o korzyściach jest krótka i da się ją wymienić na palcach jednej ręki. Rośliny zdobią pomieszczenia, produkują tlen, nawilżają powietrze, a niektóre — jak paprotka — nawet je oczyszczają. Rośliny przyprawowe, mięta czy bazylia, przydają się w kuchni. Opieka nad roślinami i zwierzętami uczy systematyczności, a kontakt z przyrodą po prostu poprawia samopoczucie: zabawa w parku pomaga się zrelaksować i poprawia kondycję.

Druga część wymaga wyjścia przed dom, bo arkusz pyta o gatunki z własnej okolicy. Tu nie ma jednej poprawnej odpowiedzi i klucz przyjmuje każdy trafnie nazwany gatunek — ważne, żeby dziecko umiało wymienić po kilka z każdej grupy.

Ostatni wiersz tabeli odpowiada na pytanie otwarte, które mamy w grupie B: dlaczego w gęstych zaroślach i żywopłotach gnieździ się tak wiele ptaków. Powody są dwa i oba liczą się do punktu — gęste gałęzie chronią gniazdo przed drapieżnikami i osłaniają je przed wiatrem oraz deszczem, a dodatkowo w zaroślach łatwo o pokarm, czyli owady i owoce.

Najlepszą powtórką tej lekcji jest spacer z notatnikiem. Dziecko zapisuje nazwy pięciu roślin i trzech zwierząt zauważonych po drodze, a czego nie umie nazwać, fotografuje i sprawdzacie w domu. Lista z własnej ulicy zostaje w pamięci znacznie lepiej niż lista przepisana z podręcznika.

Trzy wieczory powtórki z doświadczeniami

Ten dział powtarza się rękami, a nie czytaniem. Każde z sześciu zagadnień ma swoje doświadczenie albo obserwację i właśnie one zostają w pamięci na sprawdzianie.

Pierwszy wieczór najlepiej zaplanować tak, żeby wypadł w pogodny dzień — spacer po okolicy robi w tym dziale więcej niż godzina nad zeszytem. Druga część tego wieczoru to już kuchenny stół: wystarczy jedna kartka, na której dziecko dzieli widok z okna na dwie kolumny.

Do drugiego wieczoru przygotuj wcześniej próbki: piasek, żwir, grudkę gliny albo ziemi z ogródka i jeden kamień. Potrzebny będzie też gwóźdź do próby twardości, szklanka wody i łyżka octu. Całość zajmuje kwadrans, a pokrywa trzy zadania z arkusza.

Trzeci wieczór wymaga tylko szklanki wody i zimnej szybki — najlepiej sprawdza się talerzyk wyjęty z lodówki. Jeśli czasu jest mało, odpuść rośliny doniczkowe, a nie składniki gleby. Pytanie o nazwy doniczkówek daje jeden punkt, natomiast gleba wraca w czterech zadaniach i bez niej arkusz rozpada się w połowie.

Na końcu przejdźcie cały arkusz jednym ciągiem, z zegarkiem, tak jak na sprawdzianie. Po sprawdzeniu wróćcie tylko do tych zadań, w których pomyłka dotyczyła nazwy — formy terenu i rodzaje skał mylą się ze sobą najczęściej i to one powtórzą się w arkuszu właściwym w innej postaci, ale z tą samą pułapką.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Sprawdzian do tego działu ma dziewięć zadań i 22 punkty, a jego kolejność idzie dokładnie za sześcioma lekcjami podręcznika. Zaczyna się od krajobrazu: pytanie zamknięte o element stworzony przez człowieka oraz dopasowanie rodzaju krajobrazu do jego opisu. Potem przychodzi rysunek przekroju terenu z trzema zaznaczonymi miejscami, przy którym trzeba rozpoznać formę wypukłą, wklęsłą i płaską, a zaraz za nim obliczenie wysokości względnej wzniesienia. Trzecia część to skały — zdania prawda–fałsz o skałach luźnych, twardości i próbie z octem. Czwarta i największa dotyczy gleby: rysunek czterech etapów powstawania gleby podany w pomieszanej kolejności, do którego trzeba przypisać numery, oraz dopasowanie doświadczenia do wniosku. Arkusz zamykają dwa zadania otwarte — o różnicę między glebą piaszczystą a próchniczą oraz o rośliny i zwierzęta z własnej okolicy.

Do działu dołączamy dwie kartkówki po 9 punktów, każdą na jedną stronę. Pierwsza, „Krajobraz i kształt terenu”, obejmuje lekcje 1–2. Druga, „Skały i gleba”, obejmuje lekcje 3–5. Dzięki temu da się sprawdzić pierwszą połowę działu, nie czekając na jego koniec.

W paczce znajdziesz jeszcze dwie kartkówki dodatkowe: „Kierunki świata” oraz „Plan, legenda i skala”. Oznaczyliśmy je osobno i opisaliśmy w nagłówku jako materiał dodatkowy, ponieważ nie należą do tego działu — kierunki świata i kompas omawia pierwszy dział serii, a plan z legendą i skalą nie występuje w podręczniku do klasy czwartej w ogóle. Zostawiamy je, bo część nauczycieli realizuje te tematy przy okazji okolicy i bywają przydatne, ale do sprawdzianu z działu „Moja okolica” nie są potrzebne.

Sprawdzian przygotowaliśmy w dwóch wersjach, A oraz B, o identycznej punktacji i identycznym zakresie, lecz z innymi danymi liczbowymi, innym układem rysunków i innymi zadaniami otwartymi. Przy każdej wersji znajdziesz klucz odpowiedzi w osobnym podfolderze. Wszystko jest w plikach PDF gotowych do druku na kartkach A4. Zadania napisaliśmy sami, pod wymagania podstawy programowej MEN.

Najczęstsze błędy i pułapki

Pomyłki w tym dziale są przewidywalne i prawie wszystkie wynikają z mylenia dwóch podobnych pojęć. Przejdźcie tę listę na głos dzień przed sprawdzianem.

Pole uprawne wzięte za element przyrody. Rosną na nim rośliny, ale założył je człowiek, więc należy do elementów stworzonych przez człowieka. Tak samo park i sad.

Krajobraz pomylony z kształtem terenu. Kształt terenu to tylko jeden z elementów krajobrazu — ten, który mówi o wzniesieniach i obniżeniach. Krajobraz obejmuje wszystko, co widać naraz.

Dolina nazwana kotliną. Dolina jest wydłużona i zwykle płynie nią woda, kotlina to obniżenie otoczone wzniesieniami ze wszystkich stron.

Zbocze nazwane szczytem. Szczyt jest na górze, zbocze to pochyła strona, podnóże na dole wzniesienia.

Wysokość względna policzona przez dodawanie. Wysokość względną liczy się odejmowaniem: od wysokości szczytu odejmuje się wysokość podnóża.

Glina zaliczona do skał luźnych. Glina jest zwięzła, bo na mokro daje się lepić. Luźne są tylko te skały, z których nie ulepisz kulki — piasek i żwir.

„Piasek to nie skała.” Jest skałą, tylko luźną. To częste zdanie w ćwiczeniu prawda i fałsz.

Minerały pomylone ze skałami. Minerały są składnikami skały, tak jak składniki są częściami ciasta — nie odwrotnie.

Gleba utożsamiona ze skałą. Gleba to warstwa pokrywająca skały, zawierająca próchnicę, w której rosną rośliny. Sama skała próchnicy nie ma.

„Gleba powstaje w kilka dni.” Powstaje setki i tysiące lat, przez cztery kolejne etapy.

Próchnica pomylona z cząstkami mineralnymi. Próchnica powstaje z rozłożonych szczątków roślin i zwierząt, cząstki mineralne z rozkruszonej skały.

Opis doświadczenia zamiast wniosku. Zadanie pyta, czego dowodzi doświadczenie. Pęcherzyki oznaczają powietrze w glebie, kropelki na szybce — wodę.

Etapy powstawania gleby ułożone od najgrubszej warstwy. Kolejność idzie od samych okruchów skalnych do gleby ukształtowanej, czyli warstwa próchnicy rośnie, a nie maleje.

Gleba piaszczysta uznana za żyzną. Jest jasna, sypka i przepuszcza wodę, więc rośliny uprawne rosną na niej gorzej niż na próchniczej.

Kierunki świata i skala uczone do tego działu. Nie wchodzą na ten sprawdzian. Kompas i kierunki to pierwszy dział serii, a planu ze skalą w klasie czwartej nie ma.