Życie na lądzie — sprawdzian z przyrody, klasa 4

Las w piętrach: od ściółki do koron

Las nie jest jednolitą gęstwiną. Ma cztery wyraźne piętra i właśnie ich nazwy oraz mieszkańcy są w tym dziale pytane najczęściej. Układa się je od dołu do góry.

Piętra różnią się jedną rzeczą, która wyjaśnia resztę: ilością światła. Na górze jest go najwięcej, na dole prawie go nie ma, bo korony przepuszczają niewiele. Dlatego w runie rosną rośliny znoszące cień, a najwięcej kwiatów zakwita tam wczesną wiosną, póki drzewa nie wypuściły jeszcze liści. Zadanie otwarte pyta o to niemal zawsze w tej formie: dlaczego zawilce kwitną w lesie w kwietniu, a nie w czerwcu.

Lasy dzielimy też na trzy rodzaje i o to pyta pytanie zamknięte. Las liściasty zrzuca liście na zimę i rosną w nim dęby, buki oraz brzozy. Las iglasty pozostaje zielony, bo igły utrzymują się na gałęziach przez kilka lat, a tworzą go sosny i świerki. Las mieszany łączy jedne i drugie, i takich lasów jest w Polsce najwięcej.

Z pięter wynika jeszcze jedna rzecz, o którą pyta zadanie na dopasowanie: miejsce gniazda albo kryjówki. Dzięcioł kuje dziuplę w pniu, czyli wysoko. Sarna kładzie się w podszycie, bo tam ma osłonę z boków. Dżdżownica nie opuszcza ściółki i gleby, bo potrzebuje wilgoci. Pytanie „dlaczego sowa nie gnieździ się w runie” sprawdza dokładnie tę zależność.

Podczas wyprawy warto zatrzymać się raz i policzyć piętra nad głową, zamiast opowiadać o nich przy stole. Wystarczy pokazać palcem opadłe liście, potem mech, potem krzew i wreszcie koronę — po tych czterech wskazaniach zadanie z arkusza przestaje być nazwami do wykucia.

Gleba, czyli dom pod naszymi stopami

Gleba to wierzchnia warstwa lądu, w której rosną rośliny. Nie jest zwykłą ziemią do kopania — ma skład, który trzeba umieć wymienić, bo o to pyta jedno z pierwszych poleceń.

Najważniejszym słowem jest próchnica: im jej więcej, tym gleba żyźniejsza, czyli tym lepiej rosną na niej rośliny. Powstaje z resztek, które rozkładają w glebie grzyby i bakterie, a mieszają z okruchami skalnymi dżdżownice i pędraki. Stąd odpowiedź na pytanie, po co w glebie dżdżownice: rozluźniają ją, przepuszczają powietrze i wnoszą resztki w głąb.

Mieszkańców gleby wystarczy znać kilku. Dżdżownica i kret ryją korytarze, pędraki chrząszczy zjadają korzenie, nornica buduje nory, a niewidoczne bakterie oraz grzyby pracują na próchnicę. Kret daje przy okazji odpowiedź na zadanie o przystosowanie: ma łopatowate przednie łapy do kopania, drobne oczy, bo pod ziemią nie widzi, i wałkowate ciało wciskające się w korytarz.

Doświadczenie na skład gleby trwa dziesięć minut. Wsypcie garść gleby z ogrodu do słoika z wodą, zamieszajcie i odstawcie. Zobaczycie bąbelki uchodzącego powietrza, a po kilkunastu minutach warstwy: na dnie piasek i kamyki, nad nim drobniejsze cząstki, a na powierzchni pływające resztki roślin. Wynik to opis warstw, a wniosek brzmi: gleba jest mieszaniną, nie jednolitą substancją.

Łąka i pole: dwa podobne miejsca o różnych zasadach

Z daleka jedno i drugie wygląda jak zielona płaszczyzna. Różnica polega na tym, kto o nich decyduje, i właśnie o nią pyta zadanie porównawcze.

Po tej tabeli łatwo odpowiedzieć na częste pytanie otwarte: dlaczego na łące żyje więcej gatunków zwierząt niż na polu. Bo rośnie tam więcej różnych roślin, a więc i pokarmu jest więcej rodzajów, a do tego nikt nie przeorywa łąki raz w roku.

Łąka ma w arkuszu własny motyw: owady i kwiaty. Pszczoła, trzmiel i motyl przylatują po nektar, a przy okazji przenoszą pyłek z kwiatu na kwiat. Z tego wynika zdanie, które klucz przyjmuje za pełną odpowiedź na pytanie o pożytek z owadów: bez nich wiele roślin nie wydałoby nasion ani owoców. Dlatego koszenie całej łąki naraz pozbawia owady pokarmu i w zadaniu o ochronę pojawia się zalecenie, żeby kosić ją częściami.

Na polu pytanie idzie w inną stronę: skąd biorą się chwasty i dlaczego rolnik z nimi walczy. Chwasty wysiewają się same, zabierają uprawianej roślinie światło, wodę i miejsce, więc plon jest mniejszy. Przy tej okazji warto wiedzieć, że mak i chaber, dawniej częste w zbożu, dziś spotyka się głównie na skrajach pól.

Wyprawa na łąkę w maju albo w czerwcu zastępuje pół godziny nauki. Wystarczy wypisać dziesięć roślin i pięć zwierząt zauważonych na dwudziestu krokach, a potem porównać tę listę z brzegiem najbliższego pola.

Park, podwórko i stary mur

Zadania w tym dziale nie ograniczają się do lasu i łąki. Pytają też o miejsca, w których dziecko bywa codziennie, bo i tam żyją organizmy, tylko trzeba je zauważyć.

Najciekawsze są porosty na murze i na korze drzew, bo mają w arkuszu własne pytanie. Rosną tam, gdzie nie ma gleby, i znoszą suszę. Są też wrażliwe na zanieczyszczenie powietrza, więc ich obecność mówi, że powietrze w okolicy jest w niezłym stanie. Zadanie brzmi wtedy: co można wywnioskować z licznych porostów na pniach w parku.

Park bywa w zadaniach porównywany z lasem i to porównanie trzeba umieć przeprowadzić. W parku drzewa stoją w rzędach albo pojedynczo, trawnik jest koszony, a liście często się wygrabia. W lesie nikt nie sadzi ani nie kosi, a opadłe liście zostają i tworzą ściółkę. Dlatego w parku brakuje runa i podszytu, a więc i zwierząt związanych z tymi piętrami.

Dobre ćwiczenie na kwadrans nazywa się „dziesięć organizmów z podwórka”. Dziecko wypisuje, co widzi: trawę między płytami, mech na murku, pleśń na starym pniaku, wróbla, mrówki, pająka w kątach klatki. Potem do każdego dopisuje miejsce, w którym go znalazło. To jest dokładnie forma pierwszego zadania w arkuszu, tylko z własnymi przykładami.

Tropy, ślady i pióra: kto tu był przed nami

Zwierząt w terenie zwykle nie widać, bo większość ucieka albo wychodzi po zmroku. Widać natomiast to, co po sobie zostawiły, i właśnie takie zadanie pojawia się w arkuszu jako rysunek do rozpoznania.

Na początek rozróżnienie, o które pyta polecenie: trop to odcisk łapy albo racicy, a ślad to każdy inny znak obecności zwierzęcia.

Tropów szuka się tam, gdzie podłoże jest miękkie: w błocie przy kałuży, na piasku, na świeżym śniegu. To osobne pytanie w arkuszu i odpowiedź „w trawie” nie jest uznawana, bo na trawie odcisk się nie zachowuje.

Przy tropach pojawia się jeszcze jedno polecenie praktyczne: jak zapisać znalezisko. Najpewniej przez zmierzenie długości odcisku linijką i narysowanie go obok, z podaniem miejsca oraz daty. Zdjęcie z telefonu wystarczy, jeśli obok leży linijka albo moneta jako odniesienie wielkości — bez niej z rysunku nie da się odczytać, czy trop był psa, czy lisa.

Zimą to zadanie bywa łatwiejsze, bo świeży śnieg zapisuje całą trasę zwierzęcia, nie tylko jeden odcisk. Widać wtedy, czy szło spokojnie, czy biegło, oraz w którą stronę — pazury i węższy koniec odcisku wskazują kierunek marszu. Latem ten sam ślad trzeba wyszukać przy wodzie, tam gdzie zwierzęta przychodzą pić.

Na koniec zasada, której arkusz pilnuje w zadaniu o zachowanie w terenie: tropy i ślady się obserwuje, a nie rozkopuje. Nory, dziuple i gniazda zostawia się w spokoju, młodych zwierząt się nie dotyka, a znalezionego pisklęcia nie zabiera do domu, bo rodzice zwykle są w pobliżu.

Rozpoznawanie drzew po liściu i owocu

To zadanie wraca w każdym arkuszu do tego działu i jest jednym z najpewniejszych punktów, bo wystarczy pamięć wzrokowa. Drzewo rozpoznaje się po dwóch rzeczach naraz: po kształcie liścia oraz po owocu albo nasieniu.

Dwa ostatnie wiersze rozwiązują sprawę, o którą pyta pytanie podchwytliwe: czym różni się sosna od świerka. Decyduje układ igieł i położenie szyszek, a nie wysokość ani kolor. Odpowiedź „to ta sama rodzina” nie wystarcza.

Z liśćmi łączy się ćwiczenie, które robi się raz i zostaje na lata. Zbierzcie po jednym liściu z pięciu drzew w parku, przełóżcie je między kartkami w grubej książce, a po dwóch tygodniach wklejcie do zeszytu i podpiszcie. Taki domowy zbiór odpowiada na połowę pytań z tego fragmentu, bo dziecko ma je w rękach, a nie tylko na rysunku.

W zadaniach zdarza się też pytanie o drzewa iglaste zrzucające igły, bo większość ich nie zrzuca. Jedynym takim drzewem w naszych lasach jest modrzew: ma igły w pęczkach i gubi je na zimę, więc stoi zimą nagi jak drzewo liściaste. To typowy wyjątek do zapamiętania.

Przy okazji warto umieć wskazać wiek drzewa po słojach na pniaku: każdy pierścień to jeden rok wzrostu, więc liczba pierścieni podaje liczbę lat.

Czego ląd wymaga od swoich mieszkańców

Na lądzie organizmy mają dostęp do powietrza, ale muszą rozwiązać trzy problemy, których w wodzie nie ma: utratę wody, utrzymanie ciężaru ciała bez podparcia oraz duże wahania temperatury. Zadanie w arkuszu prosi o przypisanie cechy do problemu.

Dwa przykłady z tej tabeli dają w zadaniach pełne odpowiedzi i warto je umieć opowiedzieć. Kaktus radzi sobie z suszą trzema sposobami naraz: zamiast liści ma kolce, więc traci mało wody, w grubej łodydze magazynuje jej zapas, a korzenie rozkłada szeroko pod powierzchnią, żeby zebrać każdy deszcz. Dżdżownica odwrotnie — oddycha wilgotną skórą, więc może żyć tylko w glebie i wychodzi na powierzchnię po zmroku albo po ulewie.

Z wahaniami temperatury wiąże się rozróżnienie, o które pyta pytanie zamknięte. Drzewo liściaste zrzuca liście na zimę, żeby nie tracić wody, której zimą nie pobierze z zamarzniętej gleby. Drzewo iglaste zatrzymuje igły, bo one mają mniejszą powierzchnię i grubą skórkę, więc tracą jej niewiele.

Czwarty problem bywa pomijany, a wraca w zadaniu otwartym: na lądzie trudniej rozmnażać się bez wody. Dlatego nasiona roślin mają twardą okrywę, jaja gadów i ptaków skorupkę, a płazy wracają wiosną do stawu, bo ich jaja wyschłyby na brzegu. To jedno zdanie wyjaśnia, czemu żabę spotyka się blisko wody, choć dorosła żyje na lądzie.

Uwaga na częstą pomyłkę: przystosowanie to cecha, a nie zachowanie przypadkowe. Odpowiedź „sarna ucieka, bo się boi” nie jest przystosowaniem; odpowiedzią jest „sarna ma długie kończyny i szybko biega, więc ucieka drapieżnikowi”.

Zima na lądzie: kto zostaje, kto zasypia, kto odlatuje

Ostatnia część działu dotyczy zimy, bo wtedy ląd staje się miejscem trudnym do życia: brakuje pokarmu, woda jest skuta lodem, a temperatura spada poniżej zera. Zwierzęta radzą sobie na trzy sposoby i o ten podział pyta zadanie na segregowanie.

Dwa wiersze mylą się najczęściej i to one decydują o punkcie. Niedźwiedź oraz borsuk nie zapadają w prawdziwy sen zimowy — budzą się i wychodzą, więc zaliczenie ich do jeży jest błędem. Wiewiórka tym bardziej, bo biega po gałęziach także w mrozie i korzysta z zapasów ukrytych jesienią.

Rośliny mają zimą własne rozwiązania i o nie pyta osobne polecenie. Drzewa liściaste zrzucają liście, trawy i wiele roślin zielnych zamierają nad ziemią, a przetrwają w postaci korzeni, bulw i cebul. Nasiona czekają w glebie na wiosnę. Dlatego na pytanie „czy roślina zginęła, skoro nie widać jej nad ziemią” odpowiedź brzmi: nie, przetrwała w części podziemnej.

Z zimą wiąże się jedno pytanie praktyczne, które w arkuszu bywa otwarte: jak pomagać zwierzętom. Dokarmianie ptaków ma sens od pierwszych mrozów i powinno trwać bez przerw do wiosny, a w karmniku kładzie się nasiona słonecznika i słoninę bez przypraw, nigdy pieczywa. Sarnom i dzikom nie wynosi się jedzenia samodzielnie, bo tym zajmuje się leśnictwo.

Dwie wyprawy i jeden wieczór przy stole

Ten dział odstaje od pozostałych jednym: większość zadań dotyczy rzeczy, które trzeba było zobaczyć. Dlatego powtórka nie składa się z trzech wieczorów przy zeszycie, lecz z dwóch krótkich wyjść i jednego podsumowania.

Na pierwszej wyprawie zbierzcie liście od razu, bo w domu nie będzie z czego ich rozpoznawać. Wystarczy pięć sztuk z pięciu różnych drzew i jedna szyszka albo żołądź dla porównania owocu z liściem.

Na drugiej wyprawie prowadźcie prostą listę w zeszycie: miejsce, nazwa organizmu, czy roślina, czy zwierzę. Trzy miejsca po pięć nazw to piętnaście pozycji, czyli dokładnie tyle, ile bywa w zadaniu na segregowanie. Jeśli pogoda nie pozwala wyjść, zastąpcie wyprawę spojrzeniem przez okno i nazwaniem dziesięciu organizmów, które widać.

Wieczór przy stole przeznaczcie na odpytywanie z tabel w obie strony: raz pytasz, kto żyje w ściółce, raz podajesz dzięcioła i pytasz o piętro. Tak samo z glebą i z zimowaniem, bo w arkuszu te trzy tabele dają najwięcej punktów.

Gdyby czasu było mało, odpuść porosty i strych, a nie piętra lasu oraz zimowanie. Pierwsze dają jedno pytanie, drugie wracają w trzech zadaniach, w tym w obu poleceniach otwartych.

Na koniec rozwiążcie cały arkusz przy wyłożonych liściach i notatkach z wypraw, a potem schowajcie je i powtórzcie tylko te zadania, w których zajrzenie okazało się konieczne.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Nasz sprawdzian do tego działu zaczyna się od przekroju lasu z czterema ponumerowanymi piętrami: najpierw trzeba je podpisać, a w kolejnym zadaniu dopasować do każdego piętra parę organizmów z podanej listy. Trzecie zadanie to tabela porównawcza łąki i pola z częścią pól do uzupełnienia. Dalej jest osiem rysunków liści i owoców do połączenia w pary oraz tablica pięciu tropów, spośród których trzeba rozpoznać trzy wskazane. Kolejny blok dotyczy przystosowań: do trzech problemów życia na lądzie trzeba dopisać po jednym rozwiązaniu roślinnym i zwierzęcym. Jest też zadanie na połączenie zwierząt ze sposobem, w jaki przetrwają zimę. Arkusz zamykają dwa polecenia otwarte: wyjaśnij, dlaczego rośliny runa kwitną wczesną wiosną, oraz napisz, jak prawidłowo dokarmiać ptaki. Do działu dołączamy dwie kartkówki po 9 punktów, każdą na jedną stronę: jedna obejmuje ekosystemy lądowe i łańcuchy pokarmowe, druga — skały oraz skład i rodzaje gleby, w tym próchnicę.

Do tego działu mamy dwie wersje sprawdzianu, A i B, o tej samej punktacji i tym samym zakresie, lecz z innym zestawem liści, tropów i organizmów do przypisania. Przy obu wersjach leży klucz odpowiedzi w oddzielnym podfolderze. Arkusze zapisaliśmy w PDF przygotowanym do druku na A4. Wszystkie zadania są nasze i odpowiadają wymaganiom podstawy programowej MEN, bez wzorowania się na układzie jednej serii.

Najczęstsze błędy i pułapki

Te pomyłki powtarzają się w tym dziale najczęściej i prawie wszystkie dotyczą przypisania organizmu do złego miejsca. Przeczytajcie listę na głos dzień przed sprawdzianem.

Piętra lasu wymienione od góry. Kolejność zaczyna się od ściółki, potem runo, podszyt i korony. Zadanie pyta o układ od dołu.

Dzięcioł wpisany do runa. Żyje w warstwie drzew, bo kuje w pniach i gnieździ się w dziuplach.

Mech i paproć wpisane do podszytu. Rosną w runie, a podszyt to krzewy i młode drzewka.

Gleba opisana jako sama ziemia. Jest mieszaniną okruchów skalnych, próchnicy, wody, powietrza i organizmów żywych.

Próchnica pomylona z nawozem. Powstaje z rozłożonych resztek roślin i zwierząt, a nie z czegoś, co dosypuje człowiek.

Łąka opisana jako obsiewana przez rolnika. Rośliny wysiewają się na niej same, a pole człowiek obsiewa jednym gatunkiem.

Sosna i świerk rozróżniane po wysokości. Decyduje układ igieł oraz położenie szyszek, a nie rozmiar drzewa.

Modrzew uznany za drzewo liściaste. Jest iglasty, choć zrzuca igły na zimę. To wyjątek i właśnie dlatego bywa pytany.

Trop pomylony ze śladem. Trop to odcisk łapy albo racicy; szyszka, pióro i kopczyk kreta są śladami.

Niedźwiedź i wiewiórka wpisane do zwierząt zasypiających na całą zimę. Budzą się w cieplejsze dni i korzystają z zapasów.

Pieczywo podane jako pokarm dla ptaków w karmniku. Kładzie się nasiona słonecznika i niesoloną słoninę.

Porosty uznane za rośliny. To organizmy złożone z grzyba i glonu, a w arkuszu służą jako znak czystego powietrza.

Przystosowanie zastąpione opisem zachowania. Trzeba podać cechę budowy ciała, a nie to, że zwierzę się boi i ucieka.