Obserwuję pogodę — sprawdzian z przyrody, klasa 4

Pięć składników, z których składa się pogoda

Pogoda to stan powietrza w danym miejscu i w danej chwili. Słowo „chwila” jest tu ważne, bo pogoda zmienia się z godziny na godzinę i właśnie dlatego trzeba ją mierzyć, a nie zapamiętywać.

Na sprawdzianie pogodę rozkłada się na pięć składników i każdy ma własny przyrząd oraz własną jednostkę. Tabela poniżej jest w tym dziale najczęściej punktowanym fragmentem, bo zadanie na dopasowanie przyrządu do składnika pojawia się praktycznie zawsze.

Dwa składniki z tej listy mierzy się inaczej niż przyrządem. Zachmurzenie ocenia się okiem, podając, jaka część nieba jest zakryta chmurami. Rodzaj chmur i osady także się rozpoznaje, a nie mierzy, i w zadaniach pojawiają się jako nazwy do przypisania do rysunku.

Warto od razu rozdzielić dwa słowa, które uczniowie mieszają. Pogoda dotyczy jednego miejsca i jednego dnia, więc można powiedzieć, że dziś jest pochmurno i chłodno. To, co powtarza się w danym miejscu przez wiele lat — ciepłe lata i mroźne zimy — nazywa się inaczej i w klasie czwartej wystarczy wiedzieć, że nie jest to pogoda.

Obserwacje pogody prowadzi się na stacji meteorologicznej, czyli w miejscu z ustawionymi przyrządami. Taką stację da się urządzić na balkonie: wystarczy termometr w cieniu, naczynie na deszcz i chorągiewka na patyku. To, co z niej zapiszecie, odpowiada na większość zadań z tego działu.

Jedna uwaga o kolejności nauki, bo ułatwia resztę. Najpierw przyswójcie przyrządy i jednostki z tabeli, a dopiero potem przechodźcie do odczytów. Dziecko, które wie, że deszczomierz podaje milimetry, nie wpisze do tej rubryki stopni, nawet jeśli pomyli się przy odczycie samego słupka. Odwrotna kolejność kończy się odpowiedziami poprawnymi liczbowo i błędnymi w jednostce, a klucz patrzy na jedno i drugie.

Termometr: jak czytać skalę także poniżej zera

Termometr ma dwie części, które trzeba umieć wskazać na rysunku: zbiorniczek z cieczą na dole oraz skalę z podziałką i liczbami. Gdy powietrze się ogrzewa, ciecz rozszerza się i słupek idzie w górę; gdy się ochładza, słupek opada.

Odczyt ma trzy zasady i o każdą pyta osobne polecenie. Termometr musi wisieć w cieniu, bo w słońcu pokaże temperaturę nagrzanej obudowy, a nie powietrza. Powinien być odsunięty od ściany budynku, która oddaje ciepło. Patrzy się na niego z wysokości słupka, nie z góry ani z dołu, bo wtedy odczyt wypada o kilka kresek za wysoko.

Najwięcej błędów dotyczy wartości ujemnych. Poniżej zera liczby rosną w dół skali, więc im większa liczba po minusie, tym zimniej.

Zadanie o różnicę temperatur jest w tym dziale najtrudniejsze, bo przechodzi przez zero. Najprościej policzyć je w dwóch skokach: od minus trzech stopni do zera są trzy stopnie, od zera do pięciu stopni jest pięć stopni, razem osiem stopni różnicy. Rysunek termometru z zaznaczonymi dwiema kreskami pomaga bardziej niż liczenie w pamięci.

W kalendarzu pogody notuje się czasem temperaturę najwyższą i najniższą w ciągu dnia. Najniższa wypada nad ranem, przed wschodem Słońca, a najwyższa wczesnym popołudniem — i o tę kolejność pyta pytanie zamknięte. Nie w południe, choć Słońce stoi wtedy najwyżej, bo powietrze potrzebuje czasu, żeby się nagrzać.

Zachmurzenie i trzy kształty chmur do rozpoznania

Zachmurzenie podaje się bez przyrządu, oceniając, jaka część nieba jest zakryta. W kalendarzu pogody zapisuje się je kółkiem: puste oznacza niebo bezchmurne, zamalowana ćwiartka albo połowa — zachmurzenie częściowe, kółko całe zamalowane — niebo zakryte całkowicie. Zadanie na ten temat polega zwykle na przypisaniu takiego kółka do opisu dnia.

Rodzajów chmur w klasie czwartej uczy się trzech i rozpoznaje je po wyglądzie oraz po wysokości.

Kłębiaste chmury mają w tym dziale własną pułapkę. Dopóki są niewielkie i białe, zapowiadają ładny dzień. Jeśli jednak rosną w górę i ciemnieją od spodu, zmieniają się w chmurę burzową, z której spada ulewa, czasem z gradem. Dlatego odpowiedź „chmury kłębiaste oznaczają burzę” jest niepełna, a „oznaczają ładną pogodę” też nie jest cała — klucz czeka na rozróżnienie.

Przy chmurach pojawia się pytanie, z czego są zbudowane, i warto je przećwiczyć, bo brzmi trudniej, niż jest. Chmura to zbiór drobnych kropelek wody i kryształków lodu unoszących się wysoko w powietrzu. Kiedy kropelki łączą się w większe i stają zbyt ciężkie, spadają jako opad.

Obserwację chmur najłatwiej wpleść w drogę do szkoły. Wystarczy codziennie jedno spojrzenie w górę i jedno słowo nazwy, a po tygodniu dziecko rozpoznaje trzy rodzaje bez podpowiedzi. W arkuszu zadanie to ma formę rysunku albo zdjęcia z trzema polami do podpisania, więc liczy się rozpoznanie, nie definicja.

Z zachmurzeniem wiąże się jeszcze jedno pytanie, które zaskakuje: dlaczego noc pod chmurami jest cieplejsza niż noc przy czystym niebie. Chmury zatrzymują ciepło oddawane przez ziemię, więc działają jak przykrycie. Dlatego mróz i szron pojawiają się po nocach bezchmurnych, a nie po pochmurnych, i ta zależność wraca w zadaniu o osady.

Opady a osady: różnica, na której traci się punkty

To rozróżnienie jest w tym dziale najważniejsze i jednocześnie najczęściej mylone. Zasada jest krótka: opad spada z chmury, osad powstaje na powierzchni.

Opady atmosferyczne to deszcz, mżawka, śnieg, deszcz ze śniegiem i grad. Wszystkie formują się w chmurze i lecą w dół, a ich ilość mierzy deszczomierz, podając wynik w milimetrach. Osady atmosferyczne powstają inaczej: para wodna z powietrza skrapla się albo zamarza na przedmiotach przy ziemi. Tak tworzą się rosa, szron i szadź.

Dwa przypadki wymykają się tej tabeli i dlatego trafiają do zadań podchwytliwych. Mgła to drobne kropelki zawieszone w powietrzu przy samej ziemi — nie spada z chmury, więc nie jest opadem, a nie osiada trwale na przedmiotach, więc nie jest osadem. Gołoledź z kolei powstaje, gdy deszcz spada na zmrożony grunt i tam zamarza, więc łączy opad z zamarzaniem przy powierzchni.

Deszczomierz działa prościej, niż wygląda. To naczynie z podziałką, ustawione w otwartym miejscu, do którego zbiera się woda z opadu. Wysokość słupka wody w milimetrach to tyle, ile spadłoby na płaski, nieprzepuszczalny teren. Da się go zrobić z przeciętej butelki z włożoną górną częścią jako lejkiem i przyklejoną linijką — i taki domowy pomiar w pełni odpowiada na zadanie z tego fragmentu.

Po śniegu wynik odczytuje się po stopieniu zebranej warstwy, bo mierzymy wodę, nie puch.

Wiatr: z której strony wieje i jak mocno

Wiatr to ruch powietrza, a powstaje tam, gdzie obok siebie znajdują się obszary o różnym ciśnieniu: powietrze przemieszcza się z miejsca o ciśnieniu wyższym do miejsca o ciśnieniu niższym. Wystarcza takie jedno zdanie, ale bez niego nie da się odpowiedzieć na pytanie, skąd się bierze wiatr.

Najtrwalszy błąd w całym dziale dotyczy nazwy kierunku. Wiatr nazywamy od strony, z której wieje, nie od tej, w którą dmucha. Wiatr północny przychodzi z północy i wieje w stronę południa. Dlatego chorągiewka wiatrowskazu wskazuje ten kierunek, z którego powietrze nadciąga, i stąd bierze się odpowiedź w zadaniu z rysunkiem.

Siłę wiatru mierzy wiatromierz, z obracającymi się czarkami na ramionach — im szybciej się kręcą, tym silniejszy wiatr. Wynik podaje się w kilometrach na godzinę. Bez przyrządu siłę ocenia się po tym, co widać wokół.

Zadanie z tej tabeli bywa odwrócone: podaje nazwę wiatru i prosi o podanie dwóch obserwacji, po których go rozpoznasz. Odpowiedź musi wtedy dotyczyć rzeczy widocznych, a nie odczucia, bo „mocno wiało” nie jest obserwacją.

Domowy wiatrowskaz robi się w kwadrans ze słomki, kartonowej strzałki i ołówka z pinezką. Postawcie go w otwartym miejscu i zaznaczcie na podstawce cztery kierunki, wyznaczone wcześniej kompasem albo po Słońcu. Przez tydzień zapisujcie codziennie kierunek, a potem policzcie, który powtarzał się najczęściej — to gotowa odpowiedź na jedno z zadań otwartych o wiatrach przeważających w waszej okolicy.

Ciśnienie powietrza i barometr

Powietrze ma masę, więc naciska na wszystko, co znajduje się pod nim. Ten nacisk nazywamy ciśnieniem atmosferycznym, mierzy go barometr, a wynik podaje się w hektopaskalach. To jedyny składnik pogody, którego nie da się zobaczyć ani usłyszeć — dlatego w zadaniach pojawia się głównie jako odczyt z przyrządu albo z mapy.

Sama liczba mówi niewiele, dopóki nie przypisze się jej do pogody. Zależność jest prosta i w tej postaci wystarcza na sprawdzianie.

Trzeci wiersz tabeli jest najcenniejszy, bo odpowiada na pytanie, po czym poznać, że pogoda się zmieni. Nie decyduje wartość, lecz kierunek zmiany: barometr sprawdzany dwa razy dziennie pokazuje, czy ciśnienie rośnie, czy spada. Rolnicy i żeglarze korzystali z tego na długo przed prognozami nadawanymi w radiu.

Ciśnienie zmienia się też z wysokością i o to pyta zadanie zamknięte. Im wyżej, tym mniej powietrza nad nami, więc ciśnienie jest niższe — w górach niższe niż nad morzem. Z tego samego powodu paczka chipsów zabrana w góry wygląda jak nadmuchana: powietrze w środku naciska mocniej niż to na zewnątrz.

Jeśli w domu nie ma barometru, odczyt da się wziąć z prognozy w internecie albo z telefonu, bo większość aplikacji pogodowych podaje ciśnienie przy temperaturze. Zapisujcie je w kalendarzu pogody obok pozostałych rubryk, a po tygodniu będzie widać, że dni z opadem wypadały przy wartościach niższych.

Same hektopaskale wystarczy umieć odczytać i porównać; nikt w klasie czwartej nie wymaga podawania wartości z pamięci. W zadaniach pojawiają się dwie liczby z dwóch kolejnych dni i polecenie, żeby stwierdzić, czy ciśnienie wzrosło, czy spadło, oraz co z tego wynika dla pogody. Odpowiedź buduje się z drugiego i trzeciego wiersza tabeli.

Kalendarz pogody: tydzień zapisów w jednej tabeli

Kalendarz pogody to tabela, w której codziennie o tej samej godzinie zapisuje się wszystkie składniki. Ta sama godzina jest warunkiem, bez którego zapisy nie dają się porównać, i o to pyta jedno z poleceń.

Zamiast słów używa się umownych znaków i właśnie ich znajomość sprawdza pierwsze zadanie z tego fragmentu.

Rubryk w tabeli jest zwykle sześć: data, temperatura, zachmurzenie, opad, kierunek wiatru i uwagi. W uwagach notuje się to, czego nie da się wpisać znakiem — mgłę nad ranem, rosę na trawie, burzę po południu.

Najwięcej punktów w arkuszu dają jednak zadania odczytu z gotowego kalendarza. Pytania są zawsze podobne: w którym dniu było najcieplej, ile dni tygodnia było z opadem, który kierunek wiatru powtarzał się najczęściej, czy był dzień bez chmur. Odpowiedź wymaga przejrzenia kolumny, nie pamięci, więc warto przećwiczyć sam sposób szukania: najpierw znajdź właściwą kolumnę, potem porównaj wartości wiersz po wierszu.

Przy temperaturze pojawia się dodatkowe polecenie: oblicz różnicę między dniem najcieplejszym a najzimniejszym albo wskaż, o ile stopni temperatura spadła z dnia na dzień. Jeśli obie liczby są dodatnie, liczy się zwykłe odejmowanie. Jeśli jedna z nich jest ujemna, bezpieczniej rozbić rachunek na dwa skoki przez zero.

Prowadzenie własnego kalendarza przez pięć albo siedem dni przed sprawdzianem zastępuje połowę nauki, bo dziecko odczytuje wtedy swoje własne liczby i zna znaczenie każdej rubryki.

Z gotowego kalendarza bywa też polecenie trudniejsze: opisz pogodę całego tygodnia jednym zdaniem. Odpowiedź wzorcowa łączy trzy rzeczy — jak było ciepło, czy padało i jaki wiatr przeważał. Zdanie w rodzaju „było różnie” nie dostaje punktu, bo nie wynika z żadnej kolumny tabeli.

Jak odczytać prognozę pogody

Prognoza to przewidywanie pogody na najbliższe dni, przygotowane na podstawie pomiarów z wielu stacji, zdjęć z satelitów i obliczeń. Ważne jest słowo „przewidywanie”: prognoza może się nie sprawdzić, a im dalszy dzień, tym mniej jest pewna. To zdanie bywa osobnym punktem w zadaniu otwartym.

Na mapie prognozy pojawiają się te same symbole w każdej stacji telewizyjnej i w każdej aplikacji.

Odczyt z mapki to w arkuszu zwykle cztery pytania: jaka pogoda będzie w twojej części kraju, gdzie będzie najcieplej, w których miastach spadnie deszcz, czy przewidywana jest burza. Odpowiedzi szuka się przez porównanie symboli i liczb, a nie przez czytanie opisu pod spodem.

W prognozie podaje się jeszcze dwie rzeczy, których nie widać na pierwszy rzut oka. Pierwsza to kierunek i siła wiatru, rysowane strzałkami; strzałka pokazuje, skąd wiatr nadciąga. Druga to ostrzeżenia, czyli informacja o zjawiskach groźnych: wichurze, gwałtownej burzy, mrozie, upale. Z ostrzeżeniem wiąże się jedno polecenie praktyczne: co zrobić po jego usłyszeniu. Odpowiedź wzorcowa wymienia pozostanie w domu podczas burzy, zabranie cieplejszego ubrania przy mrozie i unikanie lasu oraz otwartych przestrzeni przy wichurze.

Dobrym ćwiczeniem na tydzień przed sprawdzianem jest zapisywanie prognozy na kolejny dzień, a potem porównanie jej z własnym pomiarem z kalendarza pogody. Dziecko samo zobaczy, w ilu dniach się zgodziła, i będzie miało własną odpowiedź na pytanie, czy prognoza jest pewna.

Warto przy tym powiedzieć, po co w ogóle prognozuje się pogodę, bo o to pyta jedno z poleceń. Z prognozy korzystają rolnicy przy siewach i zbiorach, kierowcy przed mrozem i gołoledzią, służby przed wichurą, a także każdy, kto planuje wycieczkę. Odpowiedź z trzema takimi przykładami jest pełna; wymienienie jednego daje zwykle połowę punktów.

Tydzień pomiarów i trzy krótkie powtórki

Ten dział ma inny rytm nauki niż pozostałe. Część zapisów trzeba zbierać przez kilka dni, więc powtórka zaczyna się od pierwszego pomiaru, a nie od czytania zeszytu.

Tabela składników z pierwszej sekcji jest najlepszym materiałem do odpytywania w obie strony. Raz pytasz o przyrząd do danego składnika, raz podajesz jednostkę i prosisz o składnik. Pięć par wchodzi w dwa przejścia.

Na drugim wieczorze zrób jedną rzecz ręcznie: przetnijcie butelkę i zbudujcie deszczomierz. Nie chodzi o pomiar, bo może nie być opadu, lecz o to, że po zbudowaniu przyrządu nikt już nie wpisze w arkuszu milimetrów do niewłaściwej rubryki.

Trzeci wieczór najlepiej oprzeć na gazecie albo na ekranie z prognozą. Dziecko odczytuje mapkę i odpowiada na pytania, które sam zadasz: gdzie najcieplej, gdzie pada, skąd wieje. W arkuszu mapka prognozy jest jednym pytaniem wyboru, więc ćwiczycie dokładnie tę umiejętność; przy okazji wraca odczyt tabeli, bo o kalendarz pogody sprawdzian pyta cztery razy.

Jeśli dni jest mniej, nie odpuszczaj odczytów ze skal. Trzy termometry z deszczomierzem oraz kalendarz pogody dają w arkuszu osiem punktów, a pytanie o różnicę temperatur dokłada kolejny — razem ponad jedna trzecia sprawdzianu. Rodzaje chmur są warte trzy punkty, a rozróżnienie opadów i osadów dwa, więc przy krótszej powtórce to właśnie te dwa tematy zostawia się na koniec.

Na koniec rozwiążcie cały arkusz z linijką pod ręką, bo odczyty ze skali termometru i deszczomierza robi się w nim na rysunkach.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Nasz sprawdzian do tego działu jest w dużej części oparty na odczytach. Otwiera go tabela składników pogody z przyrządami i jednostkami, w której część pól trzeba uzupełnić. Dalej są trzy rysunki termometru z zaznaczonym słupkiem — dwa odczyty poniżej zera i jedno polecenie o różnicę temperatur — oraz rysunek deszczomierza z podziałką. Kolejne zadania dotyczą segregowania zjawisk na opady i osady, podpisywania trzech rodzajów chmur, wskazania kierunku wiatru na rysunku wiatrowskazu i przypisania wartości ciśnienia do opisu pogody. Potem czeka gotowy kalendarz pogody z siedmiu dni i cztery pytania o odczyt, a po nim mapka prognozy z symbolami. Dwa polecenia są otwarte: wyjaśnij, dlaczego termometr wiesza się w cieniu, oraz — już na samym końcu — wypisz, co zrobić po ostrzeżeniu o burzy. Kartkówka obejmuje wyłącznie składniki pogody wraz z przyrządami i jednostkami.

Do działu przygotowaliśmy dwie wersje sprawdzianu, A i B, z tą samą punktacją i tym samym zakresem, lecz z innymi odczytami na rysunkach i innym kalendarzem pogody. Do każdej wersji dołączamy klucz odpowiedzi, umieszczony w osobnym podfolderze. Pliki mają format PDF przygotowany do druku na A4. Zadania są nasze i powstały pod wymagania podstawy programowej MEN, bez odwzorowania układu jednej serii.

Najczęstsze błędy i pułapki

Te pomyłki wracają w tym dziale rok po roku. Przejdźcie listę na głos wieczorem przed sprawdzianem — każdy punkt to jedno zdanie do zapamiętania.

Kierunek wiatru podany odwrotnie. Wiatr północny wieje z północy, nie na północ. To najdroższy błąd w dziale, bo dotyczy kilku zadań naraz.

Osad wpisany do opadów. Rosa, szron i szadź nie spadają z chmury, tylko powstają na powierzchni z pary wodnej.

Mgła uznana za opad. To kropelki zawieszone w powietrzu przy ziemi, więc ani opad, ani osad.

Odczyt poniżej zera w złą stronę. Minus dwanaście stopni to więcej mrozu niż minus cztery. Na skali idzie się w dół, a nie w górę.

Różnica temperatur liczona bez przejścia przez zero. Od minus trzech do pięciu stopni jest osiem stopni, nie dwa. Najbezpieczniej rozbić rachunek na dwa odcinki.

Opad podany w centymetrach albo litrach. Deszczomierz podaje milimetry i tak trzeba zapisać wynik.

Termometr odczytany w słońcu. Pokaże wtedy temperaturę nagrzanej obudowy. Odczyt robi się w cieniu i z wysokości słupka.

Chmury kłębiaste opisane tylko jako burzowe. Dopóki są białe i niewielkie, oznaczają pogodny dzień; dopiero rozbudowane i ciemne przynoszą burzę.

Najwyższa temperatura wpisana na południe. Wypada wczesnym popołudniem, bo powietrze nagrzewa się z opóźnieniem.

Pomiary w kalendarzu robione o różnych godzinach. Takich zapisów nie da się porównać i zadanie o to pyta wprost.

Prognoza potraktowana jak pewna informacja. To przewidywanie, które może się nie sprawdzić, zwłaszcza na dalsze dni.

Siła wiatru opisana odczuciem. „Wiało mocno” nie jest obserwacją. Trzeba podać, co się działo z gałęziami, flagą albo dymem.

Zachmurzenie podane jako pomiar przyrządem. Ocenia się je okiem, częścią zakrytego nieba, i zapisuje kółkiem w kalendarzu.

Barometr pomylony z deszczomierzem. Barometr podaje ciśnienie w hektopaskalach, deszczomierz opad w milimetrach. W zadaniu na dopasowanie te dwa trafiają najczęściej na złe miejsca.