Pierwsze cywilizacje — sprawdzian z historii, klasa 5

Dlaczego pierwsze państwa powstały właśnie nad rzekami

Odpowiedź na to pytanie jest w arkuszu warta zwykle dwa punkty i da się ją zmieścić w trzech zdaniach. Rzeka co roku wylewała i zostawiała na polach żyzny muł, więc plony były obfite. Obfite plony oznaczały nadwyżkę żywności, a nadwyżka pozwalała części ludzi zająć się czymś innym niż uprawą ziemi — garncarstwem, handlem, pisaniem, kapłaństwem, dowodzeniem. Z podziału zajęć wyrosły miasta, a z miast państwa.

Jest jeszcze drugi powód, o którym uczniowie zapominają: wylewy trzeba było opanować. Kanały, groble i zbiorniki wymagały pracy tysięcy ludzi i kogoś, kto tę pracę rozdzieli. Władza wzięła się więc między innymi z zarządzania wodą.

Nazwa „Mezopotamia” znaczy po grecku „kraj między rzekami” i to tłumaczenie bywa osobnym punktem w zadaniu. Cały pas ziem od Mezopotamii przez Palestynę do Egiptu nazywa się Żyznym Półksiężycem — na mapie rzeczywiście tworzy łuk.

Zadanie z mapą jest w tym dziale prawie pewne i ma dwie postaci. Albo na konturze są numery, a uczeń wpisuje nazwy, albo są nazwy, a uczeń zaznacza miejsca. Jedno popołudnie z mapą w podręczniku i palcem na rzekach daje tu więcej niż przeczytanie rozdziału dwa razy.

Przy okazji warto uporządkować samo słowo „cywilizacja”, bo bywa osobnym pytaniem. Mówimy o niej wtedy, gdy spełnione jest kilka warunków naraz: ludzie mieszkają w miastach, istnieje władza i prawo, znane jest pismo, działa handel i wyodrębniły się zawody inne niż rolnictwo. Osada rolnicza bez pisma i bez władzy cywilizacją jeszcze nie jest — to rozróżnienie wraca w zadaniu typu prawda–fałsz.

Drugie pojęcie z początku działu to rewolucja neolityczna, czyli przejście od zbieractwa i polowań do uprawy roli oraz hodowli. Zdarzyło się to na Bliskim Wschodzie wiele tysięcy lat przed powstaniem pierwszych państw i bez niego nie byłoby ani nadwyżki zboża, ani miast. W odpowiedzi wystarczy jedno zdanie: ludzie przestali wędrować za pożywieniem, bo zaczęli je sami wytwarzać.

Sumerowie: miasta-państwa, pismo klinowe i koło

Sumerowie zasiedlili południową Mezopotamię około 3500 roku przed naszą erą i to ich uważa się za twórców najstarszej cywilizacji. Nie zbudowali jednego państwa — każde większe miasto rządziło się samo wraz z okolicznymi wsiami. Taką jednostkę nazywamy miastem-państwem, a nazwy do zapamiętania to Ur, Uruk i Lagasz.

W środku każdego miasta stał ziggurat: schodkowa świątynia z tarasami, zbudowana z cegieł wysuszonych na słońcu, bo w Mezopotamii nie było kamienia. Ziggurat różni się od piramidy i właśnie to porównanie bywa pytaniem na sprawdzianie. Piramida egipska jest gładkim grobowcem z kamienia, ziggurat schodkową świątynią z cegły — różni się materiał, kształt i przeznaczenie.

Najważniejszym wynalazkiem Sumerów jest pismo. Powstało około 3200 roku przed naszą erą z potrzeby rachunkowej: trzeba było zapisać, ile worków zboża oddano do świątyni. Znaki odciskano trzcinowym rylcem w miękkiej glinie, a ponieważ wyciśnięte kreski mają kształt klinów, pismo nazywamy klinowym. Tabliczkę potem suszono albo wypalano — dlatego przetrwało ich tak wiele i dlatego o Sumerach wiemy więcej niż o ludach, które pisały na skórach.

Sumerom przypisuje się też koło, pług, żagiel, cegłę, kalendarz oparty na fazach Księżyca i rachubę sześćdziesiątkową. Ta ostatnia jest wciąż w użyciu: godzina ma sześćdziesiąt minut, a minuta sześćdziesiąt sekund, bo tak liczyli mieszkańcy Mezopotamii. W zadaniu o znaczeniu wynalazków takie zdanie o dzisiejszym zegarze zwykle wystarcza na pełny punkt.

Pisma uczyli się chłopcy w szkołach przy świątyniach, nazywanych domami tabliczek. Nauka trwała kilka lat i polegała na przepisywaniu wzorów, bo znaków było kilkaset. Pisarz był więc człowiekiem rzadkim i cenionym — i to on, a nie władca, zostawił nam większość wiadomości o tamtym świecie.

Po Sumerach panowanie nad Mezopotamią przejęli inni. Najpierw Babilonia ze stolicą w Babilonie, gdzie rządził Hammurabi, a później Asyria, państwo znane z silnej armii i surowego traktowania podbitych ludów. Te trzy nazwy — Sumer, Babilonia, Asyria — trzeba umieć ustawić w kolejności, bo w arkuszu bywa to zadanie na porządkowanie.

Najsłynniejszym tekstem literackim Mezopotamii jest opowieść o Gilgameszu, królu Uruk, zapisana na tabliczkach pismem klinowym. Zawiera między innymi opis wielkiego potopu, co bywa w zadaniu źródłowym pretekstem do porównania dwóch przekazów o tym samym wydarzeniu.

Kodeks Hammurabiego pod lupą — jak czytać źródło pisane

Hammurabi rządził Babilonem w pierwszej połowie XVIII wieku przed naszą erą i jako jeden z pierwszych władców kazał zapisać prawo, żeby wszyscy znali je z góry. Zbiór wykuto pismem klinowym na kamiennej steli ustawionej w miejscu publicznym; dziś ta stela znajduje się w muzeum w Paryżu, a prawie trzysta zapisanych na niej przepisów nazywamy kodeksem Hammurabiego.

Kodeks opiera się na zasadzie odwzajemnionej kary, zwanej talionem i streszczanej słowami „oko za oko, ząb za ząb”. Kara miała odpowiadać szkodzie. Równość przed prawem była jednak pozorna: za tę samą krzywdę wyrządzoną wolnemu człowiekowi i niewolnikowi groziły zupełnie inne kary, a stan społeczny sprawcy decydował o wyroku. To spostrzeżenie jest najczęściej punktowaną odpowiedzią w zadaniu źródłowym.

Fragment kodeksu w arkuszu obsługuje się w trzech krokach. Najpierw czytamy polecenie, nie tekst — polecenie mówi, czego szukać. Potem szukamy w tekście zdania, które odpowiada na pytanie, i zaznaczamy je ołówkiem. Na końcu piszemy odpowiedź własnymi słowami, ale z jednym wyrażeniem przepisanym ze źródła, żeby było widać, że odpowiedź pochodzi z tekstu, a nie z domysłu.

Typowe polecenia brzmią: kto wydał to prawo, dla kogo było przeznaczone, jaka kara groziła za opisany czyn, czy prawo traktowało wszystkich jednakowo i co z tego tekstu wynika o społeczeństwie Babilonu. Ostatnie pytanie jest najtrudniejsze, bo wymaga wniosku, a nie cytatu. Odpowiedź w rodzaju „społeczeństwo dzieliło się na grupy o różnych prawach” wystarcza.

Warto wiedzieć, że kodeks Hammurabiego nie był pierwszym prawem na świecie — starsze zbiory powstawały w miastach sumeryjskich. Jest natomiast najlepiej zachowany i dlatego o nim się uczy.

Osobne pytanie dotyczy tego, po co w ogóle zapisywać prawo. Odpowiedź: dopóki zasady były tylko w pamięci starszyzny, każdy sędzia mógł rozstrzygać inaczej, a nikt nie wiedział z góry, co mu grozi. Wykuty na kamieniu i wystawiony publicznie tekst odbierał tę swobodę i jednocześnie wzmacniał władcę, bo to on ogłaszał się dawcą sprawiedliwości. Na steli przedstawiono Hammurabiego przed bogiem, od którego przyjmuje insygnia władzy — obraz miał pokazywać, że prawo pochodzi od bogów.

Przepisy kodeksu dotyczyły spraw codziennych: kradzieży, zniszczenia cudzego pola, zawalonego domu, długów, wynagrodzenia lekarza i budowniczego. Dlatego fragment w arkuszu bywa pozornie prozaiczny, a pytanie i tak dotyczy nierówności kar.

Egipt: dar Nilu, faraon i piramidy

Starożytny grek Herodot nazwał Egipt darem Nilu i to określenie wraca w arkuszach jako polecenie „wyjaśnij”. Wyjaśnienie: bez Nilu byłaby tam tylko pustynia, a wylewy rzeki od lipca do października zostawiały na wąskim pasie ziemi żyzny muł, dzięki któremu rolnicy zbierali plony dwa razy w roku. Egipt bez Nilu nie istniałby jako kraj uprawny.

Państwo dzieliło się na Górny Egipt na południu, w górnym biegu rzeki, i Dolny Egipt na północy, w delcie. Ta nazwa jest pułapką, bo na mapie z północą u góry Górny Egipt leży niżej. Oba kraje zjednoczono około 3100 roku przed naszą erą, a stolicą stało się Memfis; później rolę stolicy przejęły Teby.

Na czele państwa stał faraon — władca i jednocześnie bóg na ziemi, syn boga słońca. Jego rozkaz miał moc prawa, do niego należała cała ziemia, a do pomocy miał urzędników i pisarzy. Pod faraonem byli kapłani i dowódcy, niżej pisarze i kupcy, potem rzemieślnicy, a najliczniejsi byli chłopi, którzy w czasie wylewów pracowali przy budowach państwowych.

Piramidy to grobowce faraonów ze Starego Państwa. Największa, piramida Cheopsa w Gizie, miała pierwotnie około stu czterdziestu sześciu metrów wysokości i zbudowano ją w połowie III tysiąclecia przed naszą erą. Obok niej stoją piramidy Chefrena i Mykerinosa oraz Wielki Sfinks. Później faraonów chowano już nie w piramidach, lecz w grobach wykutych w skale w Dolinie Królów pod Tebami — tam w 1922 roku odkryto nienaruszony grób Tutanchamona.

W zadaniach o Egipcie często pada pytanie, kto budował piramidy. Odpowiedź: nie niewolnicy z legend, lecz egipscy chłopi pracujący w ramach obowiązku wobec państwa, zwłaszcza w miesiącach, gdy pola były pod wodą.

Z Nilu wzięła się także egipska rachuba i miernictwo. Po każdym wylewie granice pól trzeba było wyznaczyć od nowa, więc urzędnicy mierzyli ziemię sznurem i liczyli jej powierzchnię; stąd umiejętność obliczania pól figur. Rzeka była też drogą — płynęło się nią z prądem na północ i z wiatrem na południe, dzięki czemu cały kraj trzymał się razem mimo swojej długości.

W arkuszu pojawia się zwykle piramida władzy do uzupełnienia: faraon na szczycie, pod nim kapłani i urzędnicy, dalej pisarze, kupcy i rzemieślnicy, na dole chłopi i niewolnicy. Trzeba wpisać przynajmniej trzy poziomy i wyjaśnić, czym zajmował się pisarz.

Bogowie, mumie i hieroglify — wierzenia Egipcjan

Egipcjanie wierzyli w wielu bogów, czyli byli politeistami, i wierzyli w życie po śmierci. Te dwa pojęcia wiążą się z całą resztą tematu: skoro człowiek miał żyć dalej, trzeba było zachować jego ciało, wyposażyć grób i zabezpieczyć imię.

Mumifikacja była zabiegiem technicznym i trwała około siedemdziesięciu dni. Wyjmowano narządy wewnętrzne i umieszczano je w osobnych naczyniach, ciało osuszano solą, nacierano olejkami i owijano pasami płótna, a między nie wkładano amulety. Na koniec mumię układano w sarkofagu. W grobie zostawiano jedzenie, naczynia, figurki służby i zwoje z zaklęciami.

Pismo egipskie to hieroglify — znaki obrazkowe, których było kilkaset i które zapisywano na papirusie wytwarzanym z nadnilowej trzciny. Czytać i pisać umieli niemal wyłącznie pisarze, kształceni w specjalnych szkołach; był to zawód dający wysoką pozycję, bo wolny od pracy fizycznej i podatków.

Hieroglify przez wieki pozostawały nieczytelne. Odczytał je w 1822 roku Francuz Jean-François Champollion dzięki Kamieniowi z Rosetty, na którym ten sam tekst wykuto trzema pismami, w tym po grecku. Ta historia bywa w arkuszu pytaniem o rolę źródeł: bez dwujęzycznego zapisu nie wiedzielibyśmy dziś, co Egipcjanie napisali o sobie.

Warto rozróżnić dwa rodzaje budowli związanych z wierzeniami. Świątynie wznoszono dla bogów i tam pracowali kapłani — największe zachowały się w Karnaku i Luksorze, z aleją sfinksów i rzędami kolumn. Grobowce przeznaczone były dla zmarłych i miały ich ukryć: najpierw piramidy, potem groby skalne. Zadanie z ilustracją żąda zwykle podania nazwy budowli i jej przeznaczenia, a nie opisu wyglądu.

Z wiarą w życie po śmierci wiąże się też egipski sąd zmarłych. Wierzono, że serce zmarłego kładzie się na wadze naprzeciw pióra, a Ozyrys decyduje o dalszym losie człowieka. Dlatego w grobach umieszczano zwoje z zaklęciami pomocnymi w tej drodze. Dla ucznia wystarczy wniosek, który bywa punktowany: Egipcjanie uważali, że to, jak człowiek żył, ma znaczenie po jego śmierci.

Izraelici i jeden Bóg — co zmieniło się w wierzeniach

Izraelici są w tym dziale ważni z jednego powodu: wierzyli w jednego Boga, gdy wszystkie ludy wokół czciły wielu. Taką wiarę nazywamy monoteizmem i przeciwstawiamy ją politeizmowi Egipcjan, Sumerów, a później Greków i Rzymian. Religia Izraelitów to judaizm i od niej wywodzą się później chrześcijaństwo oraz islam.

Dziejów tego ludu uczymy się z Biblii, a dokładniej z jej pierwszej części, którą chrześcijanie nazywają Starym Testamentem. Jest to zbiór ksiąg pisanych przez wiele stuleci i jednocześnie źródło historyczne — opowiada o przeszłości, ale jest przede wszystkim księgą religijną, więc historyk porównuje jej treść z wykopaliskami i z zapisami innych ludów. To rozróżnienie warto umieć wypowiedzieć, bo pojawia się w zadaniu otwartym.

Postaci do zapamiętania są cztery. Abraham, uznawany za praojca Izraelitów, który wyruszył z Mezopotamii do Kanaanu. Mojżesz, który wyprowadził lud z niewoli w Egipcie i otrzymał Dekalog, czyli dziesięć przykazań — zbiór zasad religijnych i moralnych. Dawid, który zdobył Jerozolimę i uczynił ją stolicą. Salomon, jego syn, który wzniósł w Jerozolimie świątynię. Dawid i Salomon panowali w X wieku przed naszą erą.

Po śmierci Salomona państwo rozpadło się na dwa, a później oba padły pod naporem silniejszych sąsiadów. Świątynia jerozolimska została ostatecznie zburzona, a jej jedyną pozostałością jest mur, przy którym do dziś modlą się wyznawcy judaizmu.

W tej części działu pojawiają się jeszcze Fenicjanie. Mieszkali na wschodnim brzegu Morza Śródziemnego, w miastach Tyr i Sydon, żyli z handlu morskiego i założyli kolonie, między innymi Kartaginę. Ich wynalazkiem jest pismo alfabetyczne: kilkadziesiąt znaków oznaczających głoski zamiast setek znaków obrazkowych. Od tego alfabetu pochodzą greckie i łacińskie litery, którymi piszemy.

Znaczenie tego wynalazku bywa osobnym pytaniem i odpowiedź jest prosta: skoro znaków było kilkadziesiąt, a nie kilkaset, pisma mógł nauczyć się każdy, kto chciał, a nie tylko wykształcony przez lata pisarz. Umiejętność pisania przestała być przywilejem i to właśnie jest w arkuszu punktowane.

Z judaizmem wiąże się kilka pojęć, o które też się pyta. Szabat to siódmy dzień tygodnia, przeznaczony na odpoczynek i modlitwę; synagoga to dom modlitwy i nauki, który zastąpił zburzoną świątynię; Tora to pierwsze pięć ksiąg Biblii. Diaspora oznacza rozproszenie ludu poza własnym krajem.

Indie i Chiny — dwie cywilizacje z własnymi wynalazkami

Ta część działu bywa zdawana najsłabiej, bo zostaje na koniec i jest przerabiana w pośpiechu. W arkuszu wystarcza jednak znajomość kilku konkretów, zwykle w formie tabeli do uzupełnienia.

W Indiach trzeba znać dwie rzeczy. Pierwsza to kasty: zamknięte grupy, w których człowiek rodził się i pozostawał do śmierci, bez możliwości przejścia do innej; najniżej stali ludzie wykluczeni, wykonujący prace uznane za nieczyste. Druga to Budda, czyli Siddhartha Gautama, książę, który porzucił pałac i nauczał, że cierpienie rodzi się z pragnień. Żył w drugiej połowie I tysiąclecia przed naszą erą, a jego nauka rozeszła się po całej Azji.

W Chinach dwie postaci i jedna budowa. Konfucjusz nauczał o szacunku wobec rodziców, władzy i tradycji, a jego myśl kształtowała chińskie urzędy przez dwa tysiące lat. Pierwszy cesarz zjednoczył kraj w III wieku przed naszą erą i rozpoczął budowę murów obronnych, z których powstał później Wielki Mur Chiński. Jedwab był przez wieki chińską tajemnicą, a droga, którą go wywożono do Europy, nazywa się Jedwabnym Szlakiem.

Na kartce najczęściej pada pytanie o wynalazki: trzy chińskie i dwa indyjskie wystarczają na pełną odpowiedź.

Dobrze też wiedzieć, dlaczego o dolinie Indusu wiemy mniej niż o Egipcie. Miasta Mohendżo Daro i Harappa były zaplanowane, miały proste ulice, studnie, łaźnie i kanalizację, ale ich pismo pozostaje nieodczytane. Nie mamy więc ich własnych relacji — wiedza pochodzi wyłącznie z wykopalisk, czyli ze źródeł materialnych. To dobry przykład do zadania o tym, co daje historykowi pismo.

Przy Chinach bywa pytanie o papier. Pisano tam wcześniej na paskach bambusa i na jedwabiu, a papier z włókien roślinnych upowszechnił się na początku naszej ery i po wielu wiekach dotarł do Europy Jedwabnym Szlakiem — razem z innymi pomysłami, nie tylko towarami.

Liczenie tysiącleci przed naszą erą

Ten dział jako pierwszy każe liczyć czas w tysiącleciach i w kierunku odwrotnym do zwykłego. Zasada jest jedna: przed naszą erą większa liczba oznacza czas dawniejszy, więc rok 3000 przed naszą erą jest wcześniejszy niż rok 2000 przed naszą erą. Tysiąclecie liczymy od tysiąca w dół, a nie w górę.

Obliczenia w arkuszu są dwóch rodzajów. Pierwszy: ile lat temu. Od obecnego roku do daty przed naszą erą liczby dodajemy, więc stela Hammurabiego z około 1750 roku przed naszą erą powstała 1750 + 2026 = 3776 lat temu. Drugi: ile minęło między dwiema datami przed naszą erą. Tu odejmujemy mniejszą od większej — od zjednoczenia Egiptu około 3100 roku przed naszą erą do panowania Hammurabiego minęło 3100 − 1750 = 1350 lat.

Wieki przed naszą erą liczy się tak samo jak po, z tą samą regułą dodawania jedynki: rok 1750 p.n.e. należy do XVIII wieku p.n.e. Pierwsza połowa wieku przed naszą erą to jego starsza część, czyli lata o wyższych numerach.

Ostatnie typowe polecenie brzmi: uporządkuj wydarzenia od najdawniejszego. Przy datach przed naszą erą porządek jest malejący liczbowo, a to właśnie tam gubi się najwięcej punktów w całym dziale.

Przydaje się też świadomość, skąd biorą się słowa „około” i „przełom”. Większość dat w tym dziale jest przybliżona, bo pochodzi z wykopalisk i z obliczeń, a nie z zapisanego kalendarza — dlatego w kluczu uznaje się odpowiedź z zaokrągleniem do stulecia. „Przełom IV i III tysiąclecia przed naszą erą” oznacza czas wokół roku 3000 przed naszą erą i tak należy to czytać w poleceniu.

Na osi czasu rysowanej do tego działu odcinki podpisuje się co tysiąc lat, a nie co sto, bo inaczej wszystkie wydarzenia zbiłyby się w jednym punkcie. Granicę naszej ery zaznacza się mocniejszą kreską po prawej stronie osi, a nie w jej środku — cały materiał tego działu mieści się bowiem przed tą granicą.

Plan powtórki w czterech krótkich sesjach

Materiału jest tu dużo, ale dzieli się on na cztery wyraźne porcje, które nie mieszają się ze sobą. Dlatego zamiast jednego długiego wieczoru lepiej zrobić cztery sesje po dwadzieścia minut, każda zamknięta jednym sprawdzeniem.

Sesja pierwsza powinna odbyć się przy mapie, nie przy tekście. Palec na Tygrysie, palec na Nilu, palec na Indusie, palec na Huang He — i do każdej rzeki jedna nazwa ludu. Dwie minuty powtarzane trzy razy w ciągu dnia działają lepiej niż dwadzieścia minut czytania.

Sesja druga jest najlepszym miejscem na przećwiczenie zadania źródłowego. Wystarczy wziąć dowolny krótki fragment z podręcznika i zadać do niego trzy własne pytania: kto to napisał, co z tego wynika, czy wszystkich traktowano równo. Chodzi o sam nawyk szukania odpowiedzi w tekście.

Sesja trzecia jest najbardziej pamięciowa — tu pomagają skojarzenia ze zwierzętami, bo sokół, szakal i ibis wracają w zadaniach z ilustracją. Sesja czwarta to część liczbowa; obliczenia trzeba wykonać na kartce, nie w głowie, bo w arkuszu też będą zapisane.

Jeżeli czasu jest mniej, niż na cztery sesje, warto zrezygnować z sesji trzeciej w pełnej postaci i ograniczyć ją do czterech bogów — Re, Ozyrys, Horus, Anubis. Mapa i obliczenia są w arkuszu pewniejsze punktowo niż pełna lista bóstw i nie da się ich nadrobić zgadywaniem.

Dzień przed sprawdzianem wystarczą dwie rzeczy: mapa i tabela tysiącleci.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Punktem wyjścia arkusza do tego działu jest mapa i tekst źródłowy, bo to one decydują o wyniku. Na początku uczeń pracuje z konturem Bliskiego Wschodu i Azji: wpisuje nazwy rzek, krain i miast. Dalej czeka fragment kodeksu Hammurabiego z trzema pytaniami, w tym jednym o wniosek, a potem tabela do uzupełnienia z podziałem na Mezopotamię, Egipt, Indie i Chiny. Osobne zadania dotyczą pojęć do przypisania definicjom — ziggurat, politeizm, monoteizm, kasty, hieroglify, papirus — oraz obliczeń na tysiącleciach przed naszą erą. Całość zamykają dwa krótkie zadania otwarte: o znaczeniu wynalezienia pisma i o roli wylewów rzeki.

Sprawdzian przygotowaliśmy w dwóch wersjach, A i B, z identyczną punktacją i identycznym zakresem — można rozdać je w rzędach albo zostawić drugą na poprawę. W pakiecie jest też krótsza kartkówka obejmująca tę samą partię materiału.

Klucz odpowiedzi dołączamy do każdego elementu osobno, w oddzielnym podfolderze, z punktacją za zadanie i wariantami uznawanymi w odpowiedziach otwartych. Pliki są w formacie PDF na A4 i nadają się do druku bez zmiany ustawień. Zadania powstały u nas i odpowiadają podstawie programowej MEN dla tej klasy.

Najczęstsze błędy i pułapki

Poniższe potknięcia znamy z kluczy do arkuszy z tego działu. Każde z nich kosztuje punkt mimo dobrej znajomości materiału.

Zamiana Górnego Egiptu z Dolnym. Górny Egipt leży na południu, w górnym biegu Nilu, czyli na mapie niżej. Nazwa pochodzi od biegu rzeki, nie od położenia na kartce.

Odejmowanie zamiast dodawania przy liczeniu „ile lat temu”. Między datą przed naszą erą i rokiem dzisiejszym liczby się dodaje. Odjęcie daje wynik mniejszy o dwa tysiące lat i nie jest uznawane za drobny błąd rachunkowy.

Odwrotna kolejność dat przed naszą erą. Rok 2500 p.n.e. jest dawniejszy od roku 1500 p.n.e. W poleceniu „uporządkuj od najdawniejszego” liczby mają więc maleć.

Ziggurat opisany jako grobowiec. Ziggurat był schodkową świątynią z cegły w Mezopotamii. Grobowcem jest piramida — gładka, kamienna, egipska.

Pismo klinowe przypisane Egipcjanom, a hieroglify Sumerom. Kliny to Mezopotamia i glina, hieroglify to Egipt i papirus. Ta para myli się najczęściej z całego działu.

Politeizm pomylony z monoteizmem. Politeizm to wiara w wielu bogów i tak wierzyli Egipcjanie oraz ludy Mezopotamii. Monoteizm, wiara w jednego Boga, to Izraelici.

Piramidy przypisane niewolnikom. Budowali je egipscy chłopi w ramach obowiązku wobec państwa, głównie w okresie wylewów.

Odpowiedź na zadanie źródłowe napisana z pamięci. Jeśli polecenie zaczyna się od „na podstawie tekstu”, w odpowiedzi musi znaleźć się informacja z podanego fragmentu, choćby jedno wyrażenie przepisane ze źródła.

Kodeks Hammurabiego nazwany pierwszym prawem w dziejach. Jest najlepiej zachowanym zbiorem praw, ale nie najstarszym.