Początki średniowiecza — sprawdzian z historii, klasa 5

Rok 476 i wędrówki ludów — dlaczego od tej daty liczymy średniowiecze

Średniowiecze zaczyna się umownie w 476 roku, gdy germański wódz Odoaker pozbawił władzy ostatniego cesarza zachodniorzymskiego, Romulusa Augustulusa. Słowo „umownie” jest tu ważne i bywa punktowane: nic się wtedy w jeden dzień nie zmieniło, a historycy wybrali tę datę jako wygodną granicę między starożytnością i nowym okresem. Cesarstwo wschodnie trwało dalej i to też jest częstym pytaniem.

Upadek nie wziął się z jednej przyczyny. Od wschodu napierały ludy germańskie, wypychane ze swoich siedzib przez Hunów, a samo cesarstwo osłabiały walki o tron, zbyt rozległe granice, kryzys gospodarki i spadek liczby żołnierzy, których coraz częściej zastępowano najemnikami spoza granic. Ten ruch całych plemion, trwający od końca IV do VI wieku, nazywamy wędrówkami ludów.

Dwa wcześniejsze wydarzenia warto znać jako zapowiedź końca: w 410 roku Rzym zdobyli i złupili Wizygoci, a w 455 roku Wandalowie. Na czele Hunów stał Attyla, zatrzymany w 451 roku na Polach Katalaunijskich w Galii.

Skutki wędrówek ludów trzeba umieć wymienić, bo to typowe zadanie otwarte. Na gruzach zachodniej części cesarstwa powstały państwa germańskie, zanikło rzymskie szkolnictwo i administracja, wyludniły się miasta, życie przeniosło się na wieś, a jedyną instytucją, która przetrwała w całości, pozostał Kościół — i to on przez następne stulecia przekazywał łacinę, pismo i resztki rzymskiego prawa.

Nowe królestwa nie były podobne do cesarstwa, które zastąpiły. Władca nie miał stolicy ani urzędów, lecz objeżdżał kraj ze swoim dworem i zbrojną drużyną; prawo spisywano rzadko, a sądzono według zwyczaju plemiennego. Ludność rzymska i germańska żyła obok siebie, mieszając język i obyczaje — tak powstały z łaciny późniejsze języki romańskie, w tym francuski, hiszpański i włoski.

Same podziały epok są w arkuszu osobnym zadaniem. Starożytność kończy się w 476 roku, średniowiecze trwa do końca XV wieku, a za jego koniec przyjmuje się najczęściej rok 1492, czyli dotarcie Krzysztofa Kolumba do Ameryki. Czas średniowiecza dzieli się dodatkowo na wczesne, pełne i późne, a wszystko, o czym mowa na tej stronie, należy do okresu wczesnego.

Bizancjum: cesarstwo, które nie upadło

Wschodnia część cesarstwa rzymskiego nie podzieliła losu zachodniej. Jej stolicą był Konstantynopol, miasto założone nad cieśniną Bosfor i broniące się za potężnymi murami, a państwo nazywamy cesarstwem bizantyjskim albo Bizancjum. Przetrwało ono niemal tysiąc lat dłużej niż Zachód i to jest pierwsza odpowiedź, jakiej żąda się w tym dziale.

O sile Bizancjum decydowały trzy rzeczy: położenie Konstantynopola na skrzyżowaniu dróg handlowych między Europą i Azją, zachowana administracja z licznymi urzędnikami i dochody z podatków, których na Zachodzie nie udało się już zbierać. Cesarz był władcą absolutnym i jednocześnie zwierzchnikiem Kościoła na swoim terytorium — ta cecha, nazywana cezaropapizmem, odróżnia Bizancjum od Zachodu, gdzie cesarz i papież byli dwiema osobnymi władzami.

Największym władcą Bizancjum był Justynian I, panujący w VI wieku. Odzyskał część ziem na zachodzie, w tym Afrykę Północną i Italię, choć zdobycze te nie utrzymały się długo. Kazał też zebrać i uporządkować całe prawo rzymskie — zbiór znany jako kodeks Justyniana przetrwał i stał się podstawą prawa w późniejszej Europie. Za jego panowania wzniesiono w Konstantynopolu kościół Mądrości Bożej, czyli Hagię Sophię, z ogromną kopułą, która przez wieki była największą na świecie.

W Bizancjum mówiono i pisano po grecku, nie po łacinie, a sztuka wyglądała inaczej niż na Zachodzie: ściany pokrywały mozaiki z drobnych, barwnych kamyków i szkła, a wizerunki świętych malowane na deskach nazywano ikonami. Te trzy słowa — mozaika, ikona, kopuła — wracają w zadaniu z ilustracją i wystarczy umieć je rozpoznać.

Bizancjum odegrało jeszcze jedną rolę: stąd chrześcijaństwo w obrządku wschodnim dotarło do Słowian i na Ruś, co ma znaczenie dla następnych części działu.

W zadaniach pojawia się czasem pytanie, dlaczego Konstantynopol był tak trudny do zdobycia. Odpowiedź jest geograficzna: miasto leżało na półwyspie, z trzech stron otaczała je woda, a od strony lądu broniły potrójne mury z fosą. Do tego dochodziła flota i tajna mieszanka zapalająca, zwana ogniem greckim, której nie gasiła woda. Miasto wytrzymało kilkadziesiąt oblężeń, w tym arabskie, i padło dopiero w 1453 roku.

Drugie typowe pytanie dotyczy tego, co Europa zawdzięcza Bizancjum. Trzy odpowiedzi wystarczają: zachowanie i przepisanie dzieł starożytnych Greków, przekazanie prawa rzymskiego w postaci kodeksu oraz powstrzymywanie przez stulecia najazdów od wschodu, dzięki czemu Zachód miał czas się odbudować.

Narodziny islamu i podboje Arabów

Na Półwyspie Arabskim żyły plemiona koczowników i kupców, czczące wielu bogów. W Mekce stała świątynia Kaaba, celem pielgrzymek z całej okolicy. W tym mieście urodził się około 570 roku Mahomet, kupiec, który zaczął nauczać, że istnieje tylko jeden Bóg — Allah. Mieszkańcy Mekki odrzucili jego naukę, więc w 622 roku przeniósł się wraz z wyznawcami do Medyny. To wyjście nazywa się hidżrą i od niego muzułmanie liczą lata swojej ery; dla ucznia to najważniejsza data całego tematu.

Religia, którą głosił Mahomet, to islam, a jej wyznawcy to muzułmanie. Jest to religia monoteistyczna, czyli oparta na wierze w jednego Boga, podobnie jak judaizm i chrześcijaństwo. Święta księga islamu nazywa się Koran, miejscem modlitwy jest meczet, a obowiązki wyznawcy streszcza pięć zasad: wyznanie wiary, modlitwa pięć razy dziennie, jałmużna, post w miesiącu ramadan i pielgrzymka do Mekki.

Po śmierci Mahometa władzę przejęli kalifowie i w ciągu stu lat podporządkowali sobie Syrię, Palestynę, Egipt, Persję, całą Afrykę Północną i większość Półwyspu Iberyjskiego. Powstało państwo rozciągające się od Atlantyku do granic Indii, a jego mieszkańcy nie byli zmuszani do zmiany religii — płacili natomiast wyższe podatki.

Warto znać dorobek, bo o niego się pyta. Arabowie rozwinęli matematykę i astronomię, przenieśli do Europy cyfry wymyślone w Indiach, ocalili i przetłumaczyli dzieła starożytnych Greków, założyli szpitale i biblioteki. Wiele słów, którymi dziś mówimy — algebra, cyfra, alkohol, algorytm — ma arabskie pochodzenie.

Islam, judaizm i chrześcijaństwo łączy wiara w jednego Boga i część tych samych postaci, w tym Abrahama i Mojżesza; muzułmanie uznają Mahometa za ostatniego z proroków. To porównanie bywa w arkuszu tabelą z trzema kolumnami, w której wpisuje się nazwę świętej księgi, miejsce modlitwy i święte miasto. Dla islamu będzie to Koran, meczet i Mekka.

Na Półwyspie Iberyjskim panowanie arabskie trwało kilkaset lat i zostawiło ślad, o który czasem się pyta: pałac w Grenadzie, uprawy ryżu i cytrusów, szkoły tłumaczy, w których dzieła greckie przekładano na łacinę. Właśnie tą drogą wiedza starożytnych wróciła do Europy Zachodniej.

Państwo Franków: od Chlodwiga do majordomów

Z wszystkich państw germańskich tylko jedno okazało się trwałe i to ono urosło w największą potęgę wczesnego średniowiecza. Frankowie osiedli w Galii, czyli na terenie dzisiejszej Francji, a ich pierwszym znaczącym władcą był Chlodwig z rodu Merowingów.

Chlodwig zjednoczył plemiona frankijskie i około 496 roku przyjął chrzest w obrządku zachodnim, razem ze swoimi wojownikami. Decyzja ta jest w arkuszu pytaniem o skutki, więc trzeba umieć je wyliczyć: Frankowie zyskali poparcie Kościoła i duchowieństwa, weszli do kręgu kultury łacińskiej i mogli liczyć na lojalność ludności rzymskiej, która już była chrześcijańska. Chrzest Chlodwiga to dla Franków to samo, czym dla wielu późniejszych państw było przyjęcie chrześcijaństwa od Rzymu, a nie od Konstantynopola.

Późniejsi Merowingowie tracili władzę na rzecz urzędników dworskich, zwanych majordomami. Najsłynniejszym z nich był Karol Młot, który w 732 roku pod Poitiers zatrzymał wojska arabskie wkraczające z Półwyspu Iberyjskiego do Galii. Bitwa ta bywa nazywana wydarzeniem, które zatrzymało ekspansję islamu w zachodniej Europie, i właśnie w takiej formie pojawia się w zadaniach.

Syn Karola Młota, Pepin Krótki, w 751 roku odsunął ostatniego Merowinga i sam został królem, zakładając nową dynastię — Karolingów. Zrobił to z poparciem papieża, a w zamian przekazał mu ziemie w Italii, z których powstało państwo kościelne. Ten układ między królem Franków i papieżem jest w dziale ważniejszy niż same bitwy, bo z niego wynika wszystko, co stanie się pół wieku później.

Nazwiska i przydomki w tej części najłatwiej utrwalić na linii: Chlodwig, Karol Młot, Pepin Krótki, Karol Wielki. Cztery imiona w kolejności, do każdego jedna data.

Osobnym pytaniem bywa samo słowo „majordom”. Był to najwyższy urzędnik dworu królewskiego, zarządzający majątkiem i wojskiem w imieniu władcy. Ponieważ ostatni Merowingowie obejmowali tron jako dzieci i rządzili krótko, cała faktyczna władza przeszła w ręce majordomów — i to wyjaśnienie, a nie sama nazwa urzędu, jest w kluczu punktowane.

W tej części działu pojawia się też pytanie, dlaczego państwo Franków przetrwało, a inne królestwa germańskie nie. Powody są trzy: Frankowie przyjęli chrześcijaństwo w tej samej postaci co podbita ludność, nie narzucali jej własnego wyznania i oparli swoją władzę na współpracy z Kościołem, który dostarczał im piśmiennych urzędników.

Karol Wielki i rok 800 — cesarstwo odnowione

Karol Wielki objął rządy w 768 roku i panował prawie pół wieku. W tym czasie podwoił obszar państwa: podbił Longobardów w Italii, po długich i krwawych wojnach podporządkował sobie Sasów, zmuszając ich do przyjęcia chrześcijaństwa, i walczył z Arabami na południu. Jego państwo objęło większość zachodniej Europy.

Najważniejsza data to 800. W Boże Narodzenie tego roku papież Leon III koronował Karola na cesarza w bazylice w Rzymie. Znaczenie tego wydarzenia da się ująć w dwóch zdaniach: tytuł cesarski wrócił na Zachód po ponad trzech stuleciach, a władza cesarska została połączona z poparciem papieża, co na długo określiło stosunki między państwem i Kościołem w Europie. Od upadku cesarstwa zachodniorzymskiego do tej koronacji minęło 800 − 476 = 324 lata.

Karol Wielki rządził z Akwizgranu i zadbał o oświatę. Sprowadził uczonych z całej Europy, założył szkołę przy swoim dworze i polecił tworzyć szkoły przy klasztorach oraz kościołach; przepisywano w nich dawne książki i wypracowano nowe, czytelne pismo. To odnowienie nauki i sztuki nazywa się renesansem karolińskim i jest typowym pytaniem o dorobek panowania.

Państwo nie przetrwało jednak podziałów rodzinnych. W 843 roku trzech wnuków Karola podzieliło je w Verdun na część zachodnią, środkową i wschodnią. Z pierwszej wyrosła później Francja, z trzeciej Niemcy — i ten skutek trzeba umieć wskazać, bo to najczęściej punktowane zdanie o traktacie.

W zadaniach pyta się również o sposób rządzenia tak wielkim państwem. Karol podzielił je na okręgi, na których czele postawił hrabiów, a ziemie przygraniczne, zwane marchiami, powierzył margrabiom. Na dwór przyjeżdżali wysłannicy kontrolujący urzędników, bo bez takiej kontroli hrabiowie zaczynali rządzić po swojemu. Dziecko powinno umieć powiedzieć, że cesarz nie miał stolicy w dzisiejszym sensie i że administracja opierała się na ludziach, a nie na urzędach.

Pismo wypracowane w szkołach karolińskich bywa osobnym punktem: litery okrągłe i czytelne, odstępy między wyrazami, wielkie litery na początku zdań. Większość dawnych tekstów znamy dziś z tych właśnie odpisów.

Ottonowie i cesarstwo na ziemiach niemieckich

Wschodnia część dawnego państwa Franków rozpadła się na księstwa, a jej mieszkańców zaczęto nazywać Niemcami. W X wieku zjednoczyli ich władcy z dynastii, której najważniejszym przedstawicielem był Otton I. Zasłużył się przede wszystkim zwycięstwem nad Węgrami, których najazdy przez pół wieku pustoszyły Europę Środkową — po tej klęsce Węgrzy osiedli na stałe nad Dunajem i przyjęli chrześcijaństwo.

W 962 roku Otton I przyjął w Rzymie koronę cesarską z rąk papieża. Tak odnowiono cesarstwo po raz drugi, tym razem w oparciu o ziemie niemieckie i północną Italię; państwo to przetrwało w różnych postaciach niemal do czasów nowożytnych. Od koronacji Karola Wielkiego do koronacji Ottona I minęło 962 − 800 = 162 lata i to proste obliczenie bywa zadaniem w arkuszu.

Jego wnuk, Otton III, wrócił do myśli o cesarstwie obejmującym wszystkie kraje chrześcijańskiej Europy, rządzone wspólnie z cesarzem na czele i z papieżem jako duchowym zwierzchnikiem. Koncepcja ta nazywana jest ideą uniwersalistyczną. W jej duchu cesarz odbył w 1000 roku pielgrzymkę do grobu świętego Wojciecha w Gnieźnie i spotkał się tam z Bolesławem Chrobrym — w tym miejscu dział styka się z dziejami Polski i warto wiedzieć, że chodzi o to samo wydarzenie, które w innym rozdziale nosi nazwę zjazdu gnieźnieńskiego.

Dla cesarzy niemieckich stałym problemem pozostawał stosunek do papieża. Obaj uważali się za najwyższą władzę w chrześcijańskim świecie, obaj chcieli decydować o obsadzie biskupstw, a spór ten wybuchał co kilkadziesiąt lat. W tej klasie wystarczy znać samą istotę konfliktu: dwie władze na tym samym obszarze, jedna świecka i jedna duchowna.

Przy Ottonach pojawia się pojęcie cesarstwa jako czegoś innego niż królestwo. Królem zostawało się przez dziedziczenie albo wybór w jednym kraju, cesarzem — przez koronację z rąk papieża w Rzymie, a tytuł ten dawał zwierzchność nad innymi władcami chrześcijańskimi, przynajmniej w teorii. Dlatego cesarze tak często wyprawiali się do Italii: bez Rzymu nie było koronacji.

Do tej części działu należą także najazdy, które w X wieku dotknęły niemal całą Europę: od północy Normanowie, czyli wikingowie, docierający łodziami po rzekach aż do Paryża i Kijowa, od wschodu Węgrzy, od południa Arabowie. Zatrzymanie tych trzech fal to jeden z powodów, dla których X wiek uważa się za przełom.

Słowianie, Cyryl i Metody, pierwsze państwa słowiańskie

Słowianie pojawiają się w źródłach od VI wieku, gdy po wędrówkach ludów zajęli opustoszałe obszary Europy Środkowej i Wschodniej. Dzielą się na trzy grupy, które trzeba umieć wymienić: zachodnich, wschodnich i południowych. Do zachodnich należą Polacy, Czesi i Słowacy, do wschodnich ludy zamieszkujące tereny dzisiejszej Rosji, Ukrainy i Białorusi, do południowych między innymi Serbowie, Chorwaci i Bułgarzy.

Żyli w rodach i plemionach, uprawiali ziemię, mieszkali w osadach nad rzekami, a schronienie przed napadem dawał im gród otoczony wałem z drewna i ziemi. Wierzyli w wielu bogów, składali ofiary w świętych gajach, a najważniejszym bóstwem był Perun, pan burzy i piorunów. Wiedzę o nich mamy głównie z wykopalisk i z relacji obcych podróżników, bo własnego pisma nie znali — to dobra odpowiedź na pytanie, dlaczego o początkach Słowian wiemy tak mało.

Pierwszym większym państwem słowiańskim były Wielkie Morawy, powstałe w IX wieku na terenie dzisiejszych Czech i Słowacji. Jego władcy sprowadzili z Bizancjum dwóch mnichów, braci Cyryla i Metodego, którzy w 863 roku rozpoczęli tam działalność misyjną. Zrobili rzecz nową: nauczali i odprawiali nabożeństwa w języku słowiańskim, a żeby to było możliwe, stworzyli pismo dostosowane do słowiańskiej mowy i przetłumaczyli na nią księgi liturgiczne. Od ich pisma wywodzi się używana do dziś cyrylica.

Na wschodzie powstała Ruś Kijowska ze stolicą w Kijowie, która w 988 roku przyjęła chrzest z Konstantynopola za panowania Włodzimierza Wielkiego. Kierunek, z którego przychodziło chrześcijaństwo, zdecydował o tym, czy kraj związał się z Rzymem czy z Bizancjum — i to spostrzeżenie prowadzi prosto do ostatniej części działu.

Wielkie Morawy upadły na początku X wieku pod naporem Węgrów, ale ich dziedzictwo przeszło na Czechy, gdzie powstało państwo rządzone przez Przemyślidów. W tym samym czasie na ziemiach polskich jednoczyły się plemiona wokół Polan i Gniezna — temu zagadnieniu poświęcony jest osobny dział, tutaj wystarczy umieć wskazać, że polskie państwo powstało w tej samej fali co czeskie i węgierskie.

Misja Cyryla i Metodego ma jeszcze jeden skutek, o który się pyta. Pokazała, że nabożeństwa można odprawiać w języku zrozumiałym dla ludu. Na Zachodzie łacina utrzymała się przez stulecia, na Wschodzie języki słowiańskie weszły do liturgii — i ta różnica przetrwała do dziś.

Rok 1054: dlaczego Kościół podzielił się na dwa

Różnice między chrześcijaństwem na Zachodzie i na Wschodzie narastały przez wieki: inny język nabożeństw, inna pozycja władcy, inne zwyczaje, inne spory o zapis wyznania wiary. Spór o zwierzchnictwo nad całym Kościołem — papieża w Rzymie czy patriarchy w Konstantynopolu — doprowadził w 1054 roku do wzajemnego wykluczenia. To wydarzenie nazywamy rozłamem w Kościele, a jego skutkiem jest istnienie dwóch wyznań do dziś.

Tabela wyżej jest w arkuszu niemal pewna, zwykle z dwiema lub trzema lukami do uzupełnienia. Nie trzeba znać wszystkich sześciu wierszy — wystarczą zwierzchnik, język i zasięg, bo właśnie o nie pyta się najczęściej.

Warto umieć wskazać, które kraje po tym podziale znalazły się po której stronie. Polska, Czechy i Węgry, które chrzest przyjęły z Rzymu, pozostały w Kościele zachodnim. Ruś, Bułgaria i Serbia, związane z Konstantynopolem, weszły do Kościoła wschodniego. Granica wyznaniowa z XI wieku biegnie więc przez środek Europy i widać ją na mapach jeszcze wiele stuleci później.

Od traktatu w Verdun do rozłamu w Kościele minęło 1054 − 843 = 211 lat. Takie obliczenie zamyka osiową część działu i pokazuje, że wszystkie opisane tu wydarzenia zmieściły się w sześciu stuleciach.

W zadaniu otwartym pyta się czasem o przyczyny rozłamu, a nie o jego skutki. Wystarczą trzy: inny język i inne zwyczaje w obu częściach Kościoła, odmienna pozycja władcy wobec duchowieństwa oraz spór o to, kto ma zwierzchnictwo nad całym chrześcijaństwem. Odpowiedź wskazująca jedną przyczynę zwykle dostaje tylko część punktów, bo polecenie żąda liczby mnogiej.

Na koniec pojęcie, które bywa w tym dziale osobnym punktem: schizma. Oznacza rozłam w Kościele, czyli podział wiernych na dwie części bez zmiany samej wiary. Nie jest tym samym co herezja, czyli nauka uznana za sprzeczną z wiarą. Uczniowie mylą te dwa słowa i tracą punkt w zadaniu na dopasowanie pojęć do definicji.

Plan powtórki wzdłuż osi czasu

Ten dział powtarza się chronologicznie, a nie tematycznie — i to jest jego jedyna sensowna kolejność. Trzy bloki po pół godziny, każdy obejmujący jeden odcinek osi, dają lepszy wynik niż próba zapamiętania wszystkich nazw naraz.

W bloku pierwszym najtrudniejsze są nazwy ludów, bo jest ich sześć i wszystkie brzmią obco. Pomaga przypisanie każdego do dzisiejszego kraju: Wizygoci do Hiszpanii, Wandalowie do Afryki Północnej, Anglowie do Anglii, Frankowie do Francji. Dwa ostatnie dzieci kojarzą od razu i to wystarcza, by lista się utrzymała.

Blok drugi jest datowy i najlepiej ćwiczy się go na kartce w jednej linii: 622, 732, 751, 800, 843. Pięć liczb z podpisem jednym słowem przy każdej. Potem rodzic czyta wydarzenie, dziecko podaje rok — i odwrotnie.

Blok trzeci warto zrobić przy mapie Europy, bo cały jego sens polega na kierunkach: chrześcijaństwo z Rzymu idzie do Polski i Czech, z Konstantynopola na Ruś i Bałkany. Kto to raz zobaczy na mapie, nie pomyli później stron rozłamu.

Między blokami przydaje się jedna wspólna kartka z osią, uzupełniana stopniowo. Po pierwszym bloku ma na sobie dwie daty, po drugim siedem, po trzecim komplet. Dziecko widzi wtedy, że materiał się domyka, a nie rośnie — przy tak gęstym dziale to ma znaczenie dla samej chęci do powtarzania.

Ostatni wieczór przed sprawdzianem przeznaczamy wyłącznie na przejście osi czasu od 476 do 1054 w jednym kierunku i na głos.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Arkusz do tego działu zaczyna się od osi czasu i od kolejności, bo tego właśnie wymaga materiał. W pierwszych zadaniach uczeń umieszcza wydarzenia na osi, porządkuje je od najdawniejszego i przypisuje daty do wieków. Dalej czeka dopasowanie władców do wydarzeń — Odoaker, Justynian, Mahomet, Chlodwig, Karol Młot, Karol Wielki, Otton I — oraz zadanie z mapą Europy, na której trzeba zaznaczyć państwo Franków, Bizancjum i obszar podbojów arabskich. Osobno pojawia się tabela rozłamu w Kościele z lukami, pytania o pojęcia takie jak hidżra, kalif, meczet, majordom, cyrylica oraz dwa zadania otwarte: o skutki wędrówek ludów i o znaczenie koronacji z 800 roku.

Sprawdzian przygotowaliśmy w dwóch wersjach, A i B, z tą samą punktacją i tym samym zakresem, więc można rozdać je w rzędach albo zachować drugą na poprawę. W pakiecie znajduje się także krótsza kartkówka na tę samą partię materiału.

Do każdego elementu dołączamy klucz odpowiedzi w osobnym podfolderze, z punktacją za zadanie i z wariantami uznawanymi w odpowiedziach otwartych. Wszystkie pliki są w formacie PDF na A4 i można je wydrukować bez zmiany ustawień. Zadania są autorskie i przygotowane zgodnie z podstawą programową MEN dla tej klasy.

Najczęstsze błędy i pułapki

Zestawienie poniżej pochodzi z kluczy do arkuszy z tego działu. Wszystkie te pomyłki mają jedno źródło: dział jest gęsty od podobnych nazw i dat.

Dwie pary z tej listy warto przećwiczyć osobno, bo wracają w każdej klasie: dwóch Karolów oraz dwie koronacje cesarskie. Najprościej zapisać je obok siebie na jednej kartce i powtórzyć na głos trzy razy — 732 Karol Młot, 800 Karol Wielki, 962 Otton I.

Trzecia pułapka nie polega na wiedzy, lecz na czytaniu polecenia. Przy prośbie o podanie przyczyn w liczbie mnogiej jedna przyczyna daje część punktów, a przy pytaniu o skutek opis samego wydarzenia nie daje żadnego.