Polska w XIII–XV wieku — sprawdzian z historii, klasa 5

Rozbicie dzielnicowe: od testamentu z 1138 roku do kilkunastu księstw

Dział zaczyna się od sytuacji, w której Polski jako jednego państwa nie ma. Bolesław Krzywousty przed śmiercią w 1138 roku podzielił kraj między synów i ustanowił zasadę senioratu: najstarszy z rodu miał rządzić dzielnicą krakowską i sprawować zwierzchnictwo nad braćmi. Zasada przetrwała krótko, bo kolejni książęta walczyli o Kraków, a dzielnice dzieliły się dalej między ich potomków. Pod koniec XIII wieku na ziemiach polskich istniało kilkanaście niezależnych księstw.

Pytanie „dlaczego Krzywousty tak postąpił” ma prostą odpowiedź, o której łatwo zapomnieć: chciał zapobiec wojnie między synami, a podział był wtedy w Europie zwyczajem. Każdy syn dostawał własną dzielnicę, a dzielnica senioralna z Krakowem, Sieradzem i Łęczycą miała trzymać całość razem. Zawiodło właśnie to spoiwo — po czterdziestu latach o Kraków toczyły się wojny, a zasady senioratu nikt już nie przestrzegał.

W zadaniu rzadko pyta się o samą datę. Pytanie brzmi: co z tego wynikło — i klucz oczekuje wtedy dwóch kolumn, bo skutki były zarówno złe, jak i dobre.

Najgroźniejszy skutek braku wspólnej armii pokazał najazd mongolski. W 1241 roku pod Legnicą wojska Henryka Pobożnego zostały rozbite, a sam książę poległ. To przykład, którym najlepiej uzasadnia się w zadaniu otwartym słabość podzielonego kraju.

Zjednoczeniu sprzyjały trzy rzeczy, o które pyta się osobno: wspólny język i obyczaj, jedna organizacja kościelna z arcybiskupstwem w Gnieźnie oraz pamięć o koronie królewskiej. Pierwsze próby podjęli Henryk Probus i Przemysł II, koronowany w 1295 roku, potem Wacław II z Czech. Żadna nie była trwała.

Okres rozbicia liczymy od 1138 do 1320 roku, czyli 1320 − 1138 = 182 lata. Tę liczbę warto zapamiętać, bo pokazuje, że nie był to epizod, lecz prawie dwa wieki dziejów — dłużej niż całe panowanie Jagiellonów.

Krzyżacy nad Wisłą: zaproszenie z 1226 roku i jego cena

Drugi łańcuch zaczyna się od decyzji, która wtedy wydawała się rozsądna. W 1226 roku Konrad Mazowiecki sprowadził zakon krzyżacki, żeby pomógł mu w walce z pogańskimi Prusami nękającymi Mazowsze. Zakon otrzymał ziemię chełmińską i zgodę na podbój. Prusy podbił, ale na własny rachunek, i w ciągu kilkudziesięciu lat zbudował nad Bałtykiem własne państwo z twierdzami, flotą i skarbem.

Rok 1308 wymaga wyjaśnienia, bo klucz oczekuje pełnego ciągu. Gdańska broniono przed Brandenburczykami i to Krzyżacy zostali wezwani na pomoc. Wyparli najeźdźców, a następnie zajęli miasto dla siebie, wymordowawszy część jego obrońców i mieszkańców. Rok później wielki mistrz przeniósł się z Wenecji do Malborka, co oznaczało, że zakon uznał ziemie nad Wisłą za swoje główne terytorium.

Utrata dostępu do morza to skutek, który wraca przez cały dział. Pomorze Gdańskie było w rękach zakonu od 1308 do 1466 roku, czyli 1466 − 1308 = 158 lat. Wszystkie późniejsze wojny z zakonem mają w tle tę jedną stratę i dlatego w zadaniu o przyczyny konfliktu wystarczy ją wskazać.

Warto też umieć powiedzieć, czym w ogóle był zakon rycerski: wspólnotą o regule zakonnej, której członkowie składali śluby i jednocześnie walczyli. Krzyżacy przybyli z Ziemi Świętej, a swoje państwo utrzymywali z handlu zbożem i bursztynem oraz z pomocy rycerzy z całej Europy.

W zadaniu z poleceniem „oceń decyzję Konrada Mazowieckiego” klucz uznaje obie strony, jeśli zostały uzasadnione. Z punktu widzenia 1226 roku decyzja była zrozumiała: najazdy pruskie niszczyły Mazowsze co roku, a książę nie miał dość sił, by je zatrzymać. Z punktu widzenia skutków była zgubna, bo w miejsce słabego pogańskiego sąsiada Polska dostała silne państwo chrześcijańskie, z którym nie mogła walczyć bez sojuszników.

Władysław Łokietek: jak z kilku dzielnic zrobiono znowu królestwo

Zjednoczenie nie było jednym wydarzeniem, lecz dwudziestoletnią pracą. Władysław Łokietek, książę z Kujaw, dwa razy musiał uciekać z kraju i dwa razy wracał. W 1306 roku opanował Małopolskę z Krakowem, w 1314 roku Wielkopolskę, a w 1320 roku koronował się na króla Polski.

Miejsce koronacji jest w zadaniu punktowane osobno. Odbyła się w Krakowie, w katedrze na Wawelu, a nie w Gnieźnie, jak wszystkie wcześniejsze. Oznaczało to, że stolicą państwa stał się Kraków, i taką odpowiedź klucz uznaje za wyjaśnienie znaczenia tej zmiany.

Po co w ogóle koronacja, jeśli Łokietek i tak rządził? Tu kryje się sens całego podrozdziału. Koronacja potwierdzała, że dzielnice znów są jednym królestwem, a władza nie należy do jednego z książąt, lecz do króla. Dawała też uznanie w Europie — a to było potrzebne wobec zakonu i wobec Czech, których władcy sami rościli sobie prawa do polskiej korony.

Łokietek szukał sojuszników, bo sam był za słaby. Wydał córkę Elżbietę za króla Węgier, co dało Polsce trwały sojusz na południu, i porozumiał się z Litwą przeciw zakonowi. W 1331 roku pod Płowcami zatrzymał wyprawę krzyżacką — bitwa nie przyniosła rozstrzygnięcia, ale pokazała, że z zakonem można walczyć w otwartym polu.

Trzeba też wiedzieć, czego Łokietek nie zdążył. Zmarł w 1333 roku, nie odzyskawszy Pomorza Gdańskiego, nie przyłączywszy Śląska ani Mazowsza i tracąc na rzecz zakonu Kujawy z ziemią dobrzyńską. W zadaniu z poleceniem „oceń panowanie” klucz oczekuje obu stron: zjednoczenia i koronacji po jednej, utraty ziem po drugiej.

Przeciwnikiem był nie tylko zakon. Król Czech Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski i nie uznawał koronacji z 1320 roku, a razem z Krzyżakami najeżdżał polskie ziemie. Spór z Czechami zakończył dopiero następca Łokietka. Sam przydomek pochodzi od niskiego wzrostu i bywa pytaniem o rozpoznanie postaci po przezwisku — obok Krzywoustego i Pobożnego.

Jego dziełem było to, że następca przejmował już królestwo, nie dzielnicę. Bez 1320 roku nie byłoby ani pokoju w Kaliszu, ani reform Kazimierza Wielkiego.

Kazimierz Wielki: prawo, pieniądz, mury i Akademia

Kazimierz Wielki panował od 1333 do 1370 roku i jest w tym dziale postacią, o którą pyta się najczęściej. Zaczął od rzeczy najtrudniejszej: uporządkował granice. W 1343 roku zawarł z zakonem pokój w Kaliszu, w którym zrzekł się Pomorza Gdańskiego, a w zamian odzyskał Kujawy i ziemię dobrzyńską. Była to decyzja trudna i tak właśnie należy ją ocenić — król kupił pokój na północy, żeby móc działać na wschodzie.

O reformach łatwo mówić ogólnie, a klucz oczekuje konkretu. Statuty to spisanie prawa, dzięki któremu sąd nie orzekał już wyłącznie według pamięci i obyczaju. Grosz krakowski to wspólna moneta, która zastąpiła monety bite w dzielnicach. Zamki i mury dały początek powiedzeniu, że król „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”.

Dochody państwa rosły dzięki żupom solnym w Wieliczce i Bochni oraz cłom pobieranym od kupców. Król rozbudował też sieć miast na prawie polskim i niemieckim i sprowadzał osadników, w tym Żydów, którym wydał przywileje zapewniające bezpieczeństwo i swobodę handlu.

Osobnej uwagi wymaga Śląsk. W układach z królem Czech, zawartych w latach trzydziestych XIV wieku, Kazimierz Wielki zrzekł się praw do tej ziemi w zamian za rezygnację Luksemburgów z tytułu króla Polski. Było to drugie ustępstwo tego panowania i razem z Kaliszem tworzy parę, o którą pyta zadanie: król oddał ziemie na zachodzie i północy, żeby zyskać je na wschodzie.

Na koniec fakt, którego nie wolno pominąć: Kazimierz Wielki był ostatnim królem z dynastii Piastów. Nie miał syna, a to pociągnęło za sobą cały dalszy ciąg działu — rządy obce i ustępstwa na rzecz szlachty.

Układ w Krewie w 1385 roku: skąd na polskim tronie wziął się Jagiełło

Po śmierci Kazimierza Wielkiego tron objął jego siostrzeniec, król Węgier Ludwik. Rządził z Budy i w Polsce bywał rzadko, a żeby panowie polscy zgodzili się na dziedziczenie tronu przez jedną z jego córek, wydał w 1374 roku przywilej koszycki. To pierwsze wielkie ustępstwo na rzecz szlachty i zarazem pierwsze ogniwo osobnego łańcucha, o którym piszemy dalej.

W 1384 roku na króla Polski koronowano jego córkę Jadwigę — formalnie jako króla, bo prawo nie znało wtedy tytułu królowej panującej. Rok później w Krewie zawarto układ z wielkim księciem litewskim Jagiełłą. Jagiełło obiecał przyjąć chrzest, ochrzcić Litwę i połączyć jej ziemie z Polską, a w zamian miał otrzymać rękę Jadwigi i polską koronę. W 1386 roku doszło do ślubu i koronacji; władca przyjął imię Władysław II Jagiełło.

Najważniejsze pojęcie tej części to unia personalna: dwa państwa zachowują własne prawa, urzędy i skarb, a łączy je wspólny władca. Zadanie często każe wyjaśnić, dlaczego to nie było połączenie w jeden kraj — odpowiedź tkwi właśnie w tym rozróżnieniu.

Po co Polsce i Litwie było takie porozumienie? Każda strona miała własny powód i klucz chce obu. Polska zyskiwała sojusznika przeciw zakonowi i otwarcie na wschód; Litwa — chrzest, który odbierał Krzyżakom pretekst do napadów, oraz pomoc przeciw temu samemu wrogowi. Chrzest Litwy w 1387 roku i biskupstwo w Wilnie były więc nie tylko sprawą religii, ale i polityki.

Jadwiga zmarła w 1399 roku, a zapisany przez nią majątek posłużył rok później do odnowienia Akademii Krakowskiej. Uczelnię założył Kazimierz Wielki, a Jagiełło ją wznowił — to rozróżnienie bywa punktowane.

Unia nie była od razu trwała. Na Litwie część możnych nie chciała polskiej zwierzchności, więc w 1401 roku ustalono, że krajem będzie rządził jako wielki książę Witold, stryjeczny brat Jagiełły, uznając króla za swojego zwierzchnika. To rozwiązanie wyjaśnia, dlaczego pod Grunwaldem armią dowodziło dwóch ludzi, a nie jeden władca.

Wojny z zakonem: Grunwald 1410 i powrót nad Bałtyk w 1466 roku

Unia dała to, czego nie dała żadna wcześniejsza próba: wspólną armię Polski i Litwy. Wielka wojna z zakonem wybuchła w 1409 roku, a jej rozstrzygnięciem była bitwa pod Grunwaldem, stoczona 15 lipca 1410 roku. Wojskami dowodzili Władysław Jagiełło i wielki książę Witold, siłami zakonu wielki mistrz Ulrich von Jungingen, który w bitwie poległ razem z większością dowódców.

Po Grunwaldzie armia ruszyła na Malbork, ale twierdzy nie zdobyła i oblężenie trzeba było przerwać. Dlatego pokój zawarty w Toruniu w 1411 roku przyniósł niewiele: Litwa odzyskała Żmudź, zakon zapłacił okup za jeńców, Pomorze zostało jednak po jego stronie. To najczęściej punktowany wniosek całego działu — wygrana bitwa nie znaczy wygranej wojny.

Rozstrzygnięcie przyszło pół wieku później i nie z pola bitwy. Mieszczanie i rycerstwo państwa zakonnego, obciążeni podatkami, utworzyli Związek Pruski i w 1454 roku poprosili króla Kazimierza Jagiellończyka o przyłączenie ich ziem do Polski. Tak zaczęła się wojna trzynastoletnia, prowadzona głównie przez wojsko zaciężne, opłacane z podatków i pieniędzy Gdańska.

Od 1454 do 1466 roku upłynęło 1466 − 1454 = 12 pełnych lat, a wojnę nazywamy trzynastoletnią, bo liczy się także rok jej wybuchu. Drugi pokój toruński wrócił Polsce Pomorze Gdańskie z Gdańskiem, Malbork, Elbląg i Warmię — ziemie te nazwano Prusami Królewskimi. Reszta państwa zakonnego, z nową stolicą w Królewcu, stała się lennem Polski, a wielki mistrz miał składać królowi hołd.

Znaczenie tego pokoju najlepiej widać w gospodarce i właśnie o nie pyta zadanie otwarte. Gdańsk w rękach polskich oznaczał, że zboże spławiane Wisłą z całego kraju wychodziło w świat przez własny port, a nie przez cudzą komorę celną. W następnym stuleciu na tym handlu wyrosła zamożność szlachty — i to jest odpowiedź na pytanie, dlaczego dostęp do morza ważył tak wiele.

Przywileje szlacheckie i pierwszy sejm walny

Trzeci łańcuch tego działu nie ma bitew i właśnie dlatego bywa pomijany w powtórce, choć pytania o niego są pewne. Chodzi o to, jak władza przesunęła się od króla do szlachty. Mechanizm był prosty: król potrzebował pieniędzy na wojnę i poparcia dla swojego następcy, a jedyne, czym mógł zapłacić, były przywileje, czyli prawa nadane całej grupie.

Dwa z tych przywilejów trzeba rozumieć, nie tylko pamiętać. Zakaz uwięzienia bez wyroku oznaczał, że król nie mógł zamknąć szlachcica z własnej woli — to początek praw, które dziś nazwalibyśmy gwarancjami sądowymi. Przywileje z 1454 roku, wydane w czasie wojny z zakonem, pozbawiły króla możliwości samodzielnego stanowienia prawa i zwoływania wojska.

Stąd wynika pojęcie monarchii stanowej, które zadanie każe odróżnić od wcześniejszej. W monarchii patrymonialnej król traktował państwo jak własny majątek. W monarchii stanowej rządzi razem ze stanami, a przede wszystkim ze szlachtą, i musi liczyć się z ich zgodą.

Sejm walny z 1493 roku zbierał trzy stany sejmujące: króla, senat złożony z biskupów i urzędników oraz izbę poselską z posłami wybranymi na sejmikach. Taki układ przetrwał kolejne trzysta lat, więc w zadaniu o znaczenie tej daty wystarczy napisać, że powstał wtedy parlament w dzisiejszym rozumieniu — z izbą przedstawicieli wybieranych przez szlachtę.

Dwa doprecyzowania, o które pyta klucz. Przywileje obejmowały wyłącznie szlachtę; mieszczanie i chłopi nic z nich nie zyskiwali, a ich położenie z czasem się pogarszało. Drugie: posłowie nie byli wybierani przez cały kraj, lecz przez szlachtę zebraną na sejmikach ziemskich, czyli zjazdach z jednej ziemi albo województwa.

Łańcuchy przyczyna–skutek, które trzeba umieć odtworzyć

Zadanie z polecenia „połącz przyczynę ze skutkiem” albo „wyjaśnij, co wynikło z…” pojawia się w arkuszu do tego działu kilka razy i jest najlepiej punktowane. Poniższa tabela zbiera pary, które wracają najczęściej. Nie trzeba jej przepisywać — wystarczy umieć odtworzyć prawą kolumnę, patrząc na lewą.

Przy pisaniu odpowiedzi obowiązują dwie zasady. Pierwsza: skutek musi być zdarzeniem albo stanem rzeczy, nie oceną. „Było to bardzo złe dla Polski” nie jest skutkiem; „Polska straciła dostęp do morza” jest. Druga: liczba mnoga w polecenia jest wiążąca — jeśli pyta o dwa skutki, jeden punkt przepada bez drugiego, nawet jeśli pierwszy opisano obszernie.

Zdarza się też polecenie odwrotne: podany jest skutek, a trzeba wskazać przyczynę. Wtedy najbezpieczniej cofnąć się o jedno ogniwo w tabeli, a nie szukać powodu najdawniejszego. Przyczyną wojny trzynastoletniej była prośba Związku Pruskiego, nie sprowadzenie zakonu w 1226 roku.

Trzecia odmiana tego zadania to tabela z przemieszanymi parami do połączenia liniami. Tu pomaga zasada czasu: skutek nigdy nie wyprzedza przyczyny, więc sprawdzenie dat po obu stronach odrzuca połowę błędnych połączeń od razu, jeszcze przed sięgnięciem do wiedzy o treści. Dopiero na tak zawężonym zestawie warto zastanawiać się nad sensem.

Plan powtórki: trzy łańcuchy zamiast jednej listy dat

Najczęstszy błąd w przygotowaniu do tego działu polega na uczeniu się dat w porządku rosnącym. Dwadzieścia liczb bez związku nie zostaje w pamięci. Lepiej rozciąć materiał na trzy łańcuchy i każdy przerobić osobno — wtedy data przypomina się dzięki sąsiedniej.

Każdy łańcuch to jeden wieczór po dwadzieścia minut. Ogniwa wypisujemy w poziomej linii i łączymy strzałkami, podpisując nad strzałką jedno słowo: dlaczego. Właśnie te podpisy są treścią zadań otwartych, a nie same daty.

Drugiego dnia wracamy do łańcucha z poprzedniego wieczoru i odtwarzamy go z pamięci, zanim zaczniemy nowy. Trzy przypomnienia rozłożone na trzy dni działają lepiej niż jedno długie powtarzanie, bo pamięć utrwala to, co było odzyskiwane z trudem.

Osobno warto przejść postacie, bo zadanie na dopasowanie jest w arkuszu niemal pewne: Konrad Mazowiecki, Henryk Pobożny, Przemysł II, Władysław Łokietek, Kazimierz Wielki, Ludwik Węgierski, Jadwiga, Władysław Jagiełło, Witold, Kazimierz Jagiellończyk. Do każdego jedno zdanie — co zrobił, nie kiedy żył.

Na końcu jedno ćwiczenie z mapą: na konturze Polski zaznaczyć Pomorze Gdańskie, Malbork, Kraków, Grunwald i Ruś Halicką. Bez tego trudno zrozumieć, dlaczego utrata jednego pasa wybrzeża ważyła tak wiele.

Jeśli czasu zostało mało, kolejność cięć jest jasna: najpierw łańcuch Polska i zakon, bo ma najwięcej ogniw i najwięcej zadań, potem rozbicie i zjednoczenie, a dopiero na końcu przywileje. Odwrotna kolejność to najczęstsza przyczyna słabego wyniku przy dobrym przygotowaniu — uczeń zna daty przywilejów i gubi się w wojnach.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Arkusz do tego działu zbudowaliśmy wokół zadań na zależności, bo one decydują o wyniku. Dwa polecenia każą połączyć przyczyny ze skutkami, trzecie — uporządkować wydarzenia od najdawniejszego, czwarte — uzupełnić tabelę reform Kazimierza Wielkiego. Dalej czekają dopasowanie postaci do dokonań, mapa z Pomorzem Gdańskim, Malborkiem i Rusią Halicką do zaznaczenia, pytania o pojęcia takie jak seniorat, unia personalna, lenno, przywilej, monarchia stanowa i sejm walny oraz dwa zadania otwarte: o znaczeniu koronacji z 1320 roku i o tym, dlaczego Grunwald nie zakończył wojny.

Sprawdzian dostajesz w dwóch wariantach oznaczonych A i B — punktacja i zakres materiału są w nich jednakowe, więc można posadzić klasę naprzemiennie albo odłożyć drugi wariant na termin poprawkowy. Pakiet zawiera dodatkowo krótszą kartkówkę z tego samego zakresu.

Każdy element ma własny klucz, złożony w oddzielnym podfolderze: rozpisana punktacja zadanie po zadaniu i lista odpowiedzi uznawanych w poleceniach otwartych. Format to PDF na A4 — wystarczy wysłać na drukarkę. Zadania napisaliśmy sami, w zakresie wyznaczonym przez podstawę programową MEN dla tej klasy.

Najczęstsze błędy i pułapki

Lista poniżej pochodzi z kluczy do naszych arkuszy. Większość potknięć bierze się z przestawienia dwóch postaci albo z przypisania pokojowi warunków, których nie zawierał.

Dwie pułapki nie dotyczą wiedzy, lecz czytania polecenia. Pierwsza: „wymień” znaczy podać nazwy, a „wyjaśnij” — napisać zdanie z przyczyną. Przy pytaniu o znaczenie koronacji sama data nie daje punktu. Druga: przy ocenie panowania trzeba podać argument po każdej stronie, jeśli polecenie mówi o mocnych i słabych punktach; odpowiedź jednostronna jest liczona za połowę.

Ostatnia uwaga dotyczy nazw. Prusy Królewskie i Prusy Zakonne to dwa różne obszary z tego samego pokoju, a pomylenie ich zmienia sens całego zdania. Podobnie mylone są oba pokoje toruńskie — pierwszy z 1411 roku prawie nic nie zmienił, drugi z 1466 roku wrócił Polsce dostęp do morza. W odpowiedzi trzeba podać rok, a nie samą nazwę miasta.