Starożytny Rzym — sprawdzian z historii, klasa 5

Legenda o wilczycy i czasy siedmiu królów

Rzym leży w Italii, w krainie Lacjum, nad rzeką Tyber, na siedmiu wzgórzach. To położenie nie było przypadkiem: w tym miejscu rzekę dało się przejść w bród, morze było blisko, ale nie tak blisko, by miasto groziło napastnikom z okrętów, a wzgórza dawały się obronić.

O powstaniu miasta Rzymianie opowiadali legendę. Bliźniacy Romulus i Remus zostali wrzuceni do Tybru, a wyłowiła i wykarmiła ich wilczyca; kiedy dorośli, postanowili założyć własne miasto, pokłócili się o to, który z nich ma rządzić, i Romulus zabił brata. Za datę założenia tradycja podawała rok 753 p.n.e. Rzymianie wywodzili też swój początek od Eneasza, uciekiniera ze zdobytej Troi.

I tu jedna rzecz, o którą zadania pytają wprost: dlaczego mówimy o legendarnym założeniu. Bo to opowieść, nie zapis świadka. Badacze pokazują, że na wzgórzach nad Tybrem istniały wcześniej osady pasterskie, które z czasem zrosły się w jedno miasto, a rok 753 p.n.e. jest datą umowną, przyjętą przez samych Rzymian.

Po Romulusie rządziło według tradycji siedmiu królów. Król dowodził wojskiem, sądził i składał ofiary, ale nie rządził sam: obok niego był senat, czyli rada starszych — nazwa pochodzi od łacińskiego słowa oznaczającego starca — oraz zgromadzenie obywateli. W tym czasie Rzym wiele przejął od sąsiadów: od Etrusków z północy insygnia władzy, wróżbiarstwo i umiejętności budowlane, a od greckich kolonii z południa Italii alfabet i bogów.

Okres królewski zakończył się buntem. Ostatni władca, Tarkwiniusz Pyszny, rządził bez liczenia się z senatem, więc Rzymianie wygnali go z miasta i postanowili nigdy więcej nie oddawać władzy jednemu człowiekowi na całe życie. Stąd wzięła się data z następnej sekcji.

Republika od 509 roku p.n.e.: urzędy, kadencje i senat

Po wygnaniu króla w 509 roku p.n.e. Rzymianie zbudowali ustrój, który nazwali res publica — rzeczą wspólną. Władzy nie dziedziczono, lecz powierzano ją na czas określony, i to kilku osobom naraz.

Trzy zasady wyjaśniają cały ten system, więc warto je zapamiętać przed listą urzędów. Pierwsza: kadencyjność — urząd sprawowano zwykle rok, więc nikt nie zdążył się przy nim zasiedzieć. Druga: kolegialność — na każdym stanowisku było co najmniej dwóch urzędników i każdy mógł zablokować decyzję drugiego. Trzecia: urzędy były bezpłatne, traktowano je jako zaszczyt, a to oznaczało, że realnie mógł je sprawować tylko człowiek zamożny.

Na papierze najwięcej znaczyło zgromadzenie obywateli: wybierało urzędników i uchwalało ustawy. W praktyce kierunek wyznaczał senat, bo zasiadali w nim dożywotnio ludzie z doświadczeniem i majątkiem, a roczny konsul nie miał czasu, żeby się im przeciwstawić.

Najważniejsze zadanie z tej sekcji brzmi zwykle: „wyjaśnij, dzięki czemu w republice nikt nie mógł zdobyć władzy absolutnej”. Odpowiedź ma trzy części: krótka kadencja, dwóch urzędników na jednym stanowisku i prawo weta trybuna. Jedyny wyjątek, dyktator, dostawał pełnię władzy, ale tylko na pół roku i tylko na czas konkretnego niebezpieczeństwa.

Patrycjusze i plebejusze — jak plebs wywalczył prawa

Republika zaczęła się jako ustrój dla nielicznych. Patrycjusze to potomkowie najstarszych rzymskich rodów: mieli ziemię, zasiadali w senacie i tylko oni mogli sprawować urzędy. Plebejusze to pozostali wolni obywatele — rolnicy, rzemieślnicy, kupcy. Służyli w wojsku i płacili na państwo, ale nie decydowali o niczym.

Mieli jednak jedno narzędzie, mocniejsze niż bunt: odmowę służby. Kiedy groziła wojna, plebejusze wychodzili całą grupą za miasto i czekali. Rzym bez nich nie miał armii, więc patrycjusze musieli ustępować. Ten sposób nacisku powtórzył się kilka razy i to jest najczęstsza odpowiedź na pytanie „w jaki sposób plebejusze wymuszali ustępstwa”.

Ustępstwa przyszły po kolei. Najpierw plebejusze uzyskali własny urząd — trybuna ludowego, który mógł jednym słowem zablokować niekorzystną decyzję i którego osoba była nietykalna. Potem, około połowy V wieku p.n.e., wymusili spisanie prawa na dwunastu tablicach i wystawienie go publicznie na placu. Z czasem otwarto przed nimi kolejne urzędy, aż po najwyższy, konsulat, a uchwały zgromadzenia plebejuszy zaczęły obowiązywać wszystkich obywateli.

Pytanie, które w tym miejscu pada najczęściej, dotyczy właśnie tablic: dlaczego spisanie prawa było aż tak ważne. Odpowiedź warto umieć powiedzieć jednym zdaniem: dopóki prawo nie było zapisane, znał je tylko ten, kto sądził, więc sędzia-patrycjusz mógł orzekać, jak mu było wygodnie, a plebejusz nie miał czym tego sprawdzić. Po wystawieniu tablic każdy mógł zobaczyć, co prawo rzeczywiście mówi.

Z tych zmagań wyszła nowa warstwa rządząca. Bogaci plebejusze weszli do senatu i zrośli się z patrycjuszami w jedną grupę najważniejszych rodzin, a dawny podział przestał mieć znaczenie. Granicą w Rzymie przestało być urodzenie, a zaczął majątek — i to ta zmiana zapowiada kryzys, o którym jest sekcja o schyłku republiki.

Wojny punickie: jak Rzym stał się panem Morza Śródziemnego

Po opanowaniu Italii Rzym zderzył się z państwem równie silnym. Kartagina była miastem założonym przez Fenicjan na północnym wybrzeżu Afryki, żyła z handlu morskiego i panowała nad zachodnią częścią Morza Śródziemnego. Rzymianie nazywali Fenicjan Punijczykami, więc te wojny to wojny punickie. Było ich trzy i rozciągnęły się na ponad sto lat.

Najwięcej zadań dotyczy drugiej wojny. Hannibal wymyślił coś, czego Rzymianie nie przewidzieli: zamiast czekać na atak, przeprowadził armię z Hiszpanii przez Alpy i zaatakował Italię od północy. Pod Kannami otoczył i wyciął o wiele liczniejsze wojsko rzymskie — do dziś to podręcznikowy przykład przegranej bitwy. A jednak Rzym się nie poddał, bo miał więcej ludzi i wiernych sojuszników w Italii, i zamiast gonić Hannibala, uderzył na samą Kartaginę. Hannibal musiał wrócić do Afryki i tam przegrał z Scypionem pod Zamą.

Skutki były ogromne. Morze Śródziemne stało się wewnętrznym morzem jednego państwa — Rzymianie mówili o nim „nasze morze”. Podbite ziemie zamieniano w prowincje, którymi zarządzali wysłannicy senatu i które płaciły podatki. Do Italii popłynęły łupy oraz tysiące niewolników, a to zmieniło całe rzymskie życie. Przy zadaniach chronologicznych przydaje się jedna liczba: od wybuchu pierwszej wojny do zburzenia Kartaginy, czyli od 264 do 146 roku p.n.e., minęło 118 lat.

Schyłek republiki: od braci Grakchów do idów marcowych

Zwycięstwa zniszczyły ustrój, który je umożliwił. Mechanizm był prosty: łupy i prowincje wzbogaciły nielicznych, wielkie majątki uprawiane przez niewolników wypierały drobnych rolników, a ci, pozbawieni ziemi, szli do miasta bez pracy i bez pieniędzy. Jednocześnie armia przestała być wojskiem obywateli powoływanym na jedną kampanię, a stała się służbą zawodową — i żołnierz, który przez lata szedł za jednym wodzem, czuł się wierny temu wodzowi, nie państwu.

Próbę naprawy podjęli w drugiej połowie II wieku p.n.e. bracia Grakchowie, trybuni ludowi, którzy chcieli rozdzielić państwową ziemię między ubogich obywateli. Obaj zginęli w walkach ulicznych wywołanych przez przeciwników reformy. Od tego momentu w Rzymie zabija się politycznych przeciwników, a sprawy rozstrzyga ulica i wojsko.

I wiek p.n.e. to pasmo wojen domowych między wodzami oraz wielkie powstanie niewolników pod wodzą Spartakusa, stłumione z ogromną brutalnością. W tym chaosie wybił się Juliusz Cezar. Jako wódz podbił w latach pięćdziesiątych I wieku p.n.e. Galię, zdobywając sławę, pieniądze i oddane legiony. Kiedy senat nakazał mu rozwiązać armię, Cezar przekroczył z nią rzekę Rubikon — granicę, za którą wódz nie miał prawa wejść pod broń do Italii — i rozpoczął wojnę domową. Wygrał ją i zapewnił sobie dyktaturę bez ograniczenia czasu, co łamało najstarszą zasadę republiki.

W 44 roku p.n.e., w idy marcowe, czyli piętnastego marca, grupa senatorów zasztyletowała go na posiedzeniu senatu. Spiskowcy, wśród nich Brutus i Kasjusz, chcieli uratować republikę, a osiągnęli dokładnie odwrotny skutek: wybuchła kolejna wojna domowa, z której wyszedł jedyny zwycięzca i jedynowładca.

Pytanie „dlaczego republika upadła” wymaga trzech przyczyn: ustrój zaprojektowany dla jednego miasta nie nadawał się do rządzenia wielkim państwem, armie były wierne wodzom, a wodzowie walczyli między sobą o władzę.

Pryncypat Augusta i cesarstwo u szczytu

Wojnę po Cezarze wygrał jego spadkobierca Oktawian. W 27 roku p.n.e. senat nadał mu przydomek August, czyli wywyższony, i od tej daty liczy się początek cesarstwa. Sam August nazywał siebie princeps — pierwszym obywatelem — i ogłaszał, że przywrócił republikę. Dlatego jego ustrój nazywa się pryncypatem.

To rozwiązanie warto zrozumieć, bo zadania o nim pytają co roku. Senat istniał dalej, konsulów wybierano dalej, zgromadzenia zbierały się dalej — ale wojsko, skarb i najważniejsze decyzje były w rękach jednego człowieka, a urzędy dostawali ci, których on wskazał. Stare nazwy przykrywały nową treść: republika na afiszu, jedynowładztwo w praktyce. Dlatego dobrze sformułowana odpowiedź nie brzmi „August zniósł republikę”, lecz „zachował jej instytucje, odebrał im znaczenie”.

Po Auguście przyszło ponad dwieście lat, które nazywa się pokojem rzymskim: wewnątrz granic nie toczono wielkich wojen, kwitł handel, rosły miasta, a prowincje upodabniały się do Italii.

W czasach Trajana cesarstwo sięgało od Brytanii po Egipt i od Hiszpanii po górny bieg Eufratu. Granicę na północy wyznaczał limes — pas umocnień, wież i obozów, przy którym stacjonowały legiony. Władza cesarza opierała się na tym wojsku, a kolejne zmiany na tronie coraz częściej rozstrzygali żołnierze, nie senat. To prowadzi wprost do ostatniej części działu.

Podział w 395 roku i upadek cesarstwa zachodniego

W III wieku naszej ery pokój się skończył. Wojsko wynosiło na tron i zabijało kolejnych cesarzy, monety traciły wartość, podatki rosły, a przez granice przebijały się obce oddziały. Żeby takim obszarem dało się jeszcze rządzić, cesarze zaczęli dzielić zarząd nad państwem między kilku współrządzących.

W tym samym czasie zmieniła się religia cesarstwa. Chrześcijanie, których wcześniej prześladowano, byli już liczni, a walka z nimi przestała się władzy opłacać. W 313 roku cesarz Konstantyn wydał edykt mediolański, który dał im swobodę wyznawania wiary. Pod koniec IV wieku chrześcijaństwo stało się religią panującą, a dawne kulty straciły oparcie państwa. Konstantyn przeniósł też stolicę nad Bosfor, do nowego miasta nazwanego jego imieniem — od tej pory środek ciężkości cesarstwa przesuwał się na wschód.

W 395 roku, po śmierci Teodozjusza, państwo zostało podzielone między jego dwóch synów: powstało cesarstwo wschodnie ze stolicą nad Bosforem i cesarstwo zachodnie ze stolicą w Italii. Od tego momentu były to już dwa osobne państwa, które rzadko sobie pomagały.

Na zachód naciskała wtedy wędrówka ludów. Plemiona z północy i wschodu, popychane przez nadciągających ze stepów Hunów, przekraczały granice i osiedlały się w prowincjach. Cesarstwo zachodnie nie miało dość siły, by je wyprzeć, więc zaczęło je wynajmować jako żołnierzy i oddawać im ziemię. Na początku V wieku obce wojsko po raz pierwszy od stuleci złupiło samo miasto Rzym.

W 476 roku wódz Odoaker usunął z tronu ostatniego cesarza zachodniego, chłopca o imieniu Romulus Augustulus, i nie wyznaczył następcy — oznaki władzy odesłał na wschód. Tę datę przyjmuje się za koniec cesarstwa zachodniego i za koniec starożytności.

Dwa zdania, które trzeba mieć w gotowej odpowiedzi: upadło tylko cesarstwo zachodnie, a wschodnie przetrwało jeszcze blisko tysiąc lat. Przyczyny upadku to walki o tron, osłabienie wojska i gospodarki oraz napór obcych plemion.

Lata przed naszą erą: wiek, kolejność i odstęp

Daty z tego działu rozkładają się po obu stronach początku naszej ery, więc zadania chronologiczne są tu trudniejsze niż gdziekolwiek indziej w klasie 5. Warto przeliczyć je raz spokojnie na kartce, bo na sprawdzianie wracają jako osobne, punktowane polecenia.

Reguła. Policz, ile pełnych setek lat zmieściło się w dacie, i dodaj jedną — tę rozpoczętą. Działa po obu stronach osi, bo wiek to zawsze sto lat liczonych od jedynki. Wyjątek dotyczy tylko okrągłych setek: rok 100 p.n.e. należy jeszcze do I wieku p.n.e., a rok 101 p.n.e. już do II wieku p.n.e.

Kolejność. Wśród dat przed naszą erą najdawniejsza jest ta z największą liczbą, więc rosnąco w czasie idą one tak: 753, 509, 264, 44, 27. Daty naszej ery porządkuje się już normalnie: 313, 395, 476. Jeśli zadanie miesza obie grupy, wszystkie p.n.e. idą przed wszystkimi n.e.

Odstęp. Kiedy obie daty są przed naszą erą albo obie po, odejmujemy mniejszą liczbę od większej. Od legendarnego założenia miasta do wygnania króla minęło 753 − 509 = 244 lata. Republika trwała od 509 do 27 roku p.n.e., czyli 482 lata. Od edyktu mediolańskiego do podziału państwa upłynęło 395 − 313 = 82 lata, a od podziału do upadku zachodu 476 − 395 = 81 lat. W klasie 5 zadania dobierają zwykle obie daty z tej samej strony osi, więc samo odejmowanie wystarczy.

Plan powtórki na cztery wieczory

Ten dział ma dwa niezależne poziomy trudności: nazwy urzędów i ciąg wydarzeń. Da się je powtarzać osobno, a to wygodne, bo odpytywanie z urzędów można zrobić przy kolacji, natomiast chronologia wymaga kartki.

Po czwartym wieczorze zostaje krok najważniejszy, którego żadna tabela nie zastąpi: cały arkusz na czas, bez zeszytu i bez podpowiedzi. Dopiero wtedy wychodzi, co jest naprawdę opanowane. Braki w tym dziale są bardzo konkretne — jedna pomylona rola urzędnika, Cezar wpisany jako cesarz, data 395 podana jako koniec cesarstwa. Przy czytaniu podręcznika żadna z tych pomyłek się nie ujawnia, bo tekst brzmi znajomo.

Dwie uwagi praktyczne. Sprawdzajcie z kluczem razem, zadanie po zadaniu, i przy każdym błędzie pytaj „co tu trzeba było dopisać”, a nie „dlaczego tego nie wiesz”. A jeśli do sprawdzianu została godzina, odpuść cesarzy i postaw wszystko na trzy rzeczy: urzędy republiki, różnicę między dyktaturą Cezara a pryncypatem Augusta oraz trzy daty końcowe. Z tych zagadnień pochodzi największa część punktów w arkuszu.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Zestaw do tego działu to sprawdzian w dwóch wersjach, A i B, plus krótsza kartkówka, każdy element z osobnym kluczem odpowiedzi. Obie wersje mają tę samą punktację i ten sam zakres, ale inne dane i inną kolejność zadań, więc można je wykorzystać na dwa podejścia pod rząd albo dla dwóch dzieci naraz.

Zadania są ułożone tak, jak w szkole. Jest schemat władzy w republice do uzupełnienia nazwami urzędów, test wyboru o kompetencjach konsula, pretora i trybuna, zadanie prawda–fałsz o patrycjuszach i plebejuszach, dopasowanie wojny punickiej do jej wyniku, krótki tekst źródłowy o Cezarze z dwoma pytaniami, polecenie „wyjaśnij, czym pryncypat różnił się od republiki” oraz dwa zadania rachunkowe: ustalenie wieku dla podanych lat i obliczenie odstępu między datami. Kartkówka obejmuje okres królewski i republikę, i mieści się w kwadransie.

Wszystko dostajesz jako gotowe PDF-y do druku na domowej drukarce A4. Dziecko pisze na kartce wyglądającej jak szkolna, a Ty sprawdzasz z kluczem, który leży w osobnym podfolderze i nie wydrukuje się razem z arkuszem.

Zadania są autorskie i powstały według podstawy programowej MEN, a nie według jednego podręcznika — zakres tego działu jest wspólny, różni się tylko kolejność rozdziałów w szkołach.

Najczęstsze błędy i pułapki

Te pomyłki wracają w tym dziale najczęściej. Przejdźcie listę na głos dzień przed sprawdzianem — każdy punkt to jedno pytanie i jedna odpowiedź.

„Rzym założyli Romulus i Remus.” To legenda, a rok 753 p.n.e. jest datą umowną. W odpowiedzi musi pojawić się słowo „legendarne” albo „według tradycji”.

Republika wzięta za ustrój, w którym rządzili wszyscy. Urzędy były bezpłatne i roczne, więc realnie dostępne dla bogatych, a kierunek wyznaczał dożywotni senat.

Jeden konsul zamiast dwóch. Konsulów było zawsze dwóch, na rok, i każdy mógł zablokować decyzję drugiego. Na tym polegał cały pomysł.

Trybun ludowy wzięty za dowódcę. To obrońca plebejuszy z prawem weta i nietykalnością, urząd polityczny, nie wojskowy.

Wojny punickie przeciw Grekom. Przeciwnikiem była Kartagina w Afryce Północnej, miasto założone przez Fenicjan. Hannibal był jej wodzem, nie Rzymianinem.

„Cezar był pierwszym cesarzem.” Cezar był dyktatorem i zginął w 44 roku p.n.e. Pierwszym władcą cesarstwa został August w 27 roku p.n.e. To najczęstszy błąd w całym dziale.

Rok 44 p.n.e. wpisany do IV wieku. Należy do I wieku p.n.e., bo nie zmieściła się w nim ani jedna pełna setka lat.

Daty p.n.e. ułożone od najmniejszej liczby. Przed naszą erą dawniej znaczy większa liczba, więc kolejność to 753, 509, 264, 44, 27.

Edykt mediolański wzięty za ogłoszenie chrześcijaństwa religią państwową. W 313 roku dał wolność wyznania; religią panującą chrześcijaństwo stało się pod koniec IV wieku.

„W 395 roku cesarstwo upadło.” W 395 roku zostało podzielone na wschodnie i zachodnie. Upadek dotyczy roku 476.

„W 476 roku upadło całe cesarstwo rzymskie.” Upadła tylko część zachodnia. Wschodnia istniała jeszcze blisko tysiąc lat.