Starożytna Grecja — sprawdzian z historii, klasa 5

Dlaczego Grecja nie była jednym państwem

Zacznij od mapy, nie od daty. Grecja to kraj górzysty, poprzecinany pasmami i zatokami, z niewielką ilością ziemi nadającej się pod uprawę i z morzem wszędzie blisko. Z takiego terenu nie dało się łatwo zrobić jednego państwa: między dolinami było trudno przejechać, a łodzią łatwo dopłynąć do sąsiada za morzem. Dlatego zamiast jednej Grecji powstało kilkaset małych, samodzielnych państw.

Takie państwo to polis, czyli miasto-państwo: samo stanowiło prawa, samo wybierało urzędników, miało własne wojsko, własne monety i własne święta. Polis składała się z miasta i okolicznych wsi. W mieście były dwa punkty, o które pyta prawie każdy arkusz: akropol — wzgórze z murami, warownią i świątyniami, oraz agora — plac, na którym handlowano, obwieszczano decyzje i zbierali się obywatele. Mieszkaniec Atén czuł się przede wszystkim Ateńczykiem, a nie obywatelem Grecji, i był gotów walczyć z sąsiednim polis.

Mimo tego rozbicia Grecy wiedzieli, że są jednym ludem. Łączyły ich cztery rzeczy: wspólny język, ci sami bogowie, wyrocznia w Delfach, do której przyjeżdżali po radę ze wszystkich stron, oraz igrzyska. Siebie nazywali Hellenami, swój kraj Helladą, a obcych — barbarzyńcami, bo ich mowa brzmiała dla greckiego ucha jak powtarzane „bar-bar”.

Gdy ludzi było więcej niż ziemi, nadmiar mieszkańców wypływał w morze. Tak wyglądała wielka kolonizacja w VIII–VI wieku p.n.e.: Grecy zakładali nowe miasta na wybrzeżach Morza Śródziemnego i Czarnego. Kolonia była państwem samodzielnym, nie podlegała miastu macierzystemu, ale utrzymywała z nim handel i wspólne święta.

Pytanie „wyjaśnij, dlaczego w starożytnej Grecji nie powstało jedno państwo” jest w tym dziale klasykiem, a pełna odpowiedź ma trzy części: ukształtowanie terenu, bliskość morza i przywiązanie Greków do samodzielności własnego polis. Jedna część to zwykle jeden punkt.

Ateny i Sparta — dwa pomysły na to samo

Te dwa miasta sąsiadowały ze sobą w tym samym świecie i urządziły się zupełnie inaczej. Zadanie porównawcze — tabela do uzupełnienia albo „podkreśl cechy Sparty” — pojawia się na sprawdzianie niemal zawsze, więc opłaca się znać różnice parami.

Spartańskie wychowanie, czyli agoge, zabierało chłopca z domu w wieku siedmiu lat i zostawiało go w oddziale do końca młodości. Uczono tam znoszenia głodu, zimna i bólu, walki i krótkiego mówienia. Stąd dwa dzisiejsze wyrażenia: „spartańskie warunki” i „lakoniczna odpowiedź” — to drugie wzięło się wprost od nazwy Lakonii.

Spartanie mogli ćwiczyć całe życie, bo nie pracowali: ziemię uprawiali za nich heloci, podbita ludność bez praw, liczniejsza od samych Spartan. To dlatego Sparta musiała być państwem-koszarami — bała się buntu własnych rolników. Obok helotów żyli periojkowie, wolni, ale pozbawieni wpływu na władzę.

Ateny szły w przeciwną stronę. Port w Pireusie i okręty dawały im dochód z handlu, a srebro z kopalni pozwoliło zbudować flotę. Chłopiec z zamożnej rodziny chodził do szkoły, uczył się pisania, rachunków, muzyki i ćwiczył w palestrze, a dorosły obywatel spędzał część dnia na agorze, rozmawiając o sprawach miasta. Pieniądze szły na świątynie, posągi i przedstawienia teatralne, czyli dokładnie na to, czego w Sparcie zabraniano jako zbytku.

Najczęstsza pomyłka w tym zadaniu to przypisanie Sparcie floty, a Atenom wielkiej armii lądowej. Zapamiętuje się to jednym zdaniem: Ateny wygrywały na morzu, Sparta na lądzie. Druga pomyłka to „w Sparcie nie było zgromadzenia” — było, tylko niewiele znaczyło przy radzie starszych i eforach.

Demokracja ateńska: kto decydował, a kto nie miał głosu

Słowo demokracja powstało z dwóch greckich wyrazów: demos — lud, i kratos — władza. W Atenach nie wybierano posłów, którzy rządziliby za obywateli. Obywatele decydowali sami, osobiście, na placu — dlatego mówi się o demokracji bezpośredniej.

Najważniejsze było Zgromadzenie Ludowe: zbierało się kilkadziesiąt razy w roku, uchwalało prawa, decydowało o wojnie i pokoju, wybierało i rozliczało urzędników. Żeby obrady miały sens, przygotowywała je Rada Pięciuset — jej członków losowano na rok z grona obywateli. Losowanie było zasadą także w sądach, w których orzekały wielkie składy zwykłych obywateli. Wybierano natomiast, a nie losowano, strategów, czyli dowódców — i właśnie jako strateg rządził Atenami Perykles, w czasie największego rozkwitu miasta w V wieku p.n.e.

Był też sposób usunięcia człowieka niebezpiecznego dla miasta: ostracyzm. Obywatele wypisywali imię na skorupce naczynia, zwanej ostrakonem, a ten, kto zebrał najwięcej głosów, musiał opuścić Ateny na dziesięć lat, zachowując majątek. Żeby na obrady mogli przychodzić także biedni, wprowadzono wypłaty za udział w zgromadzeniu i w sądzie.

Teraz część, na której traci się punkty. Obywatelem był wyłącznie wolny, dorosły mężczyzna, syn ateńskich obywateli. Prawa głosu nie miały kobiety, nie mieli niewolnicy i nie mieli metojkowie — ludzie wolni, ale przybyli z innych miast, choćby mieszkali w Atenach od lat i płacili podatki. Razem te trzy grupy stanowiły większość mieszkańców miasta. Dlatego na pytanie „czy demokracja ateńska była demokracją w dzisiejszym rozumieniu” poprawna odpowiedź brzmi: nie, bo decydowała mniejszość mieszkańców i robiła to osobiście, a nie przez przedstawicieli.

Droga do tego ustroju zajęła Atenom ponad sto lat i wiązała się z nazwiskami Solona oraz Klejstenesa, który przeprowadził swoje reformy pod koniec VI wieku p.n.e.

W zadaniach otwartych wraca też pytanie o wady takiego rządzenia. Pełna odpowiedź wymienia dwie: na zgromadzenie przychodzili tylko ci, którzy mieli czas i mogli dotrzeć do miasta, a tłum łatwo dawał się porwać dobremu mówcy, nawet gdy ten doradzał coś szkodliwego. Obie wady Ateńczycy sami zauważyli — stąd wypłaty za udział w obradach i stąd ostracyzm.

Wojny z Persją: Maraton, Termopile, Salamina

Na początku V wieku p.n.e. Grecy stanęli wobec państwa nieporównanie większego: Persji. Spór zaczął się od greckich miast w Azji Mniejszej, które zbuntowały się przeciw perskiemu królowi, a Ateny im pomogły. Perski władca Dariusz uznał to za powód do wyprawy.

Pod Maratonem Persowie mieli przewagę liczebną, ale greccy hoplici w ciężkich zbrojach, ustawieni ramię w ramię, przebili ich szyk. Z tej bitwy pochodzi legenda o posłańcu, który przebiegł drogę do Atén z wiadomością o zwycięstwie — stąd nazwa dzisiejszego biegu maratońskiego.

Dziesięć lat później wrócił Kserkses z armią o wiele większą. W wąwozie termopilskim garść obrońców pod wodzą Leonidasa zatrzymała ją na kilka dni, aż ktoś wskazał Persom ścieżkę przez góry. Obrońcy zginęli, ale zyskany czas pozwolił Grekom przygotować flotę. Temistokles wciągnął wtedy perskie okręty w cieśninę koło Salaminy, gdzie wielka liczba statków przestała być zaletą i zaczęła przeszkadzać — zwycięstwo odniosły lżejsze, zwrotniejsze okręty greckie.

Rok później pod Platejami połączone wojska greckich polis rozbiły perską armię na lądzie i wojna się skończyła. Warto zwrócić uwagę na jedną rzecz, o którą pyta zadanie otwarte: Grecy wygrali, mimo że byli mniej liczni, bo walczyli na znanym sobie terenie, w wąskich przejściach i cieśninach, gdzie przewaga liczebna przeciwnika przestawała działać, i bo na czas wojny potrafili zapomnieć o własnych sporach.

Skutek wojen był podwójny. Grecy obronili samodzielność, a Ateny, które najwięcej zrobiły na morzu, stanęły na czele Związku Morskiego — sojuszu, do którego sojusznicy wpłacali pieniądze na wspólną flotę. Z czasem Ateny zaczęły traktować te wpłaty jak własny dochód, a sojuszników jak podwładnych. To jest zapowiedź następnej sekcji.

Wojna peloponeska i Aleksander — jak Grecja straciła samodzielność

Przewaga Atén drażniła pozostałe polis, a najbardziej Spartę. W 431 roku p.n.e. wybuchła wojna peloponeska: Ateny ze Związkiem Morskim przeciw Sparcie i jej sprzymierzeńcom. Trwała dwadzieścia siedem lat, z przerwami, i kosztowała obie strony więcej, niż którakolwiek mogła wygrać. W przepełnionych, obleganych Atenach wybuchła zaraza, podczas której zmarł Perykles. Wojna skończyła się w 404 roku p.n.e. klęską Atén, utratą floty i rozwiązaniem związku, ale zwycięska Sparta też wyszła z niej wyczerpana.

To osłabienie wykorzystał ktoś z zewnątrz. W IV wieku p.n.e. król Macedonii Filip II zbudował armię opartą na falandze z bardzo długimi włóczniami i jeden po drugim podporządkował sobie greckie polis, które wciąż kłóciły się między sobą.

Jego syn Aleksander Macedoński panował od 336 do 323 roku p.n.e., czyli trzynaście lat. Jako chłopiec uczył się u Arystotelesa. Jako król ruszył na Persję i w ciągu kilku lat rozbił największe państwo tamtego świata, zajął Egipt, dotarł aż do Indii i wszędzie zakładał nowe miasta — najsłynniejsze z nich to Aleksandria w Egipcie. Zmarł w Babilonie w 323 roku p.n.e., mając około trzydziestu trzech lat. Nie zostawił następcy, który utrzymałby całość, więc jego dowódcy podzielili zdobycze na kilka wielkich państw.

To, co po nim zostało, nazywa się hellenizmem: kultura grecka zmieszana z kulturami Wschodu, grecki jako język wykształconych ludzi od Egiptu do Azji, nowe miasta budowane na grecki wzór, a w Aleksandrii słynna biblioteka i ośrodek nauki. Grecja przestała być zbiorem niezależnych państw, ale greckie wzory rozeszły się po całym znanym świecie — i później przejęli je Rzymianie.

Na sprawdzianie te dwa wątki łączy jedno pytanie: „dlaczego wojna między greckimi polis doprowadziła do utraty niezależności”. Odpowiedź: wzajemnie się wyniszczyły i żadna nie była już dość silna, by oprzeć się Macedonii.

Greckie daty na osi czasu: wiek, kolejność, odstęp

To jedyna część działu, której nie da się przeczytać — trzeba ją przeliczyć. Zadania z chronologią są w klasie 5 punktowane wysoko i wracają w każdym arkuszu.

Jak ustalić wiek. Zasłoń dwie ostatnie cyfry roku i dodaj jeden. Rok 490 p.n.e.: zostaje 4, dodajemy 1, wychodzi V wiek p.n.e. Rok 776 p.n.e.: zostaje 7, dodajemy 1, wychodzi VIII wiek p.n.e. Wyjątek dotyczy lat kończących się dwoma zerami — rok 500 p.n.e. należy jeszcze do V wieku p.n.e., a rok 501 p.n.e. już do VI.

Pułapka, która zbiera najwięcej punktów. Koniec wojny peloponeskiej, rok 404 p.n.e., wygląda „na czwarty wiek”, a należy do V wieku p.n.e., bo po zasłonięciu dwóch cyfr zostaje 4 i trzeba dodać jeden. Tę jedną datę warto sprawdzić z dzieckiem osobno.

Jak ułożyć daty od najstarszej. Przy latach przed naszą erą jest odwrotnie niż zwykle: im większa liczba, tym dawniej. Kolejność od najstarszego to więc 776, 490, 480, 431, 336 — a nie od najmniejszej liczby.

Jak policzyć odstęp. Gdy obie daty są przed naszą erą, odejmujemy mniejszą od większej. Od pierwszych igrzysk do Maratonu minęło 776 − 490 = 286 lat. Od Maratonu do Salaminy 490 − 480 = 10 lat. Wojna peloponeska trwała 431 − 404 = 27 lat. Aleksander panował 336 − 323 = 13 lat. Każde z tych działań warto wykonać na kartce, a nie w głowie, bo zadanie zwykle każe pokazać obliczenie.

Bogowie, mity i Homer

Grecy wierzyli w wielu bogów, którzy zachowywali się jak ludzie: kłócili się, zakochiwali, zazdrościli i mścili, tylko byli nieśmiertelni i potężni. Dwunastu najważniejszych mieszkało na górze Olimp, a rządził nimi Zeus. Uwaga na częstą pomyłkę: Hades do bogów olimpijskich się nie liczy, bo nie mieszkał na Olimpie, lecz w podziemnym świecie zmarłych.

Świątynia nie była miejscem zbierania się wiernych — była domem boga i mieszkał w niej jego posąg. Ofiary składano przed wejściem, a po radę w trudnej sprawie jechano do Delf, gdzie kapłanka zwana Pytią wygłaszała wieloznaczne przepowiednie.

Mitów na sprawdzian wystarczy kilka, ale trzeba umieć je opowiedzieć: Prometeusz, który wykradł bogom ogień dla ludzi; Herakles i jego dwanaście prac; Tezeusz, który zabił Minotaura i wyszedł z labiryntu po nitce; Dedal i Ikar; Syzyf i jego kamień; Pandora z zakazanym naczyniem; wojna trojańska zakończona podstępem z drewnianym koniem. Dwa wielkie poematy o Troi — Iliadę i Odyseję — przypisuje się Homerowi.

Najbardziej punktowane zadanie z tej części to dopasowanie związku frazeologicznego do mitu: pięta achillesowa, syzyfowa praca, nić Ariadny, koń trojański, puszka Pandory, stajnia Augiasza. Odpowiedź musi mówić, co wyrażenie znaczy dziś i z jakiej opowieści pochodzi.

Igrzyska, teatr, filozofia i świątynie — grecki wkład

Ostatnia część działu to pytanie „co po Grekach zostało”. Zadania są tu zwykle zamknięte: dopasuj dziedzinę do osiągnięcia albo wskaż, czego Grecy nie wymyślili.

Igrzyska odbywały się w Olimpii co cztery lata na cześć Zeusa. Na czas zawodów ogłaszano święty rozejm — wojny przerywano, żeby zawodnicy i widzowie mogli bezpiecznie dojechać. Startowali tylko wolni Grecy, mężczyźni; kobiety nie brały udziału w zawodach. Nagrodą był wieniec z gałązek oliwnych i sława w całej Helladzie. Zawody obejmowały bieg, zapasy, walkę na pięści, pięciobój i wyścigi rydwanów.

Teatr wyrósł ze święt na cześć Dionizosa. Widownię układano na zboczu wzgórza, przed nią był okrągły plac dla chóru. Grali wyłącznie mężczyźni, w maskach, które z daleka pokazywały, kim jest postać i co czuje. Dwa rodzaje przedstawień to tragedia, kończąca się nieszczęściem, i komedia, która wyśmiewała polityków i obyczaje.

Filozofia zaczęła się od pytania, z czego zbudowany jest świat, a Sokrates skierował ją na człowieka i jego wybory; powtarza się po nim zdanie „wiem, że nic nie wiem”. Jego uczeń Platon prowadził w Atenach szkołę, a uczniem Platona był Arystoteles — ten sam, który uczył potem Aleksandra.

Świątynie rozpoznaje się po głowicach kolumn: porządek dorycki jest najprostszy, joński ma zwinięte ślimacznice, koryncki — liście akantu. Najsłynniejszą grecką budowlą jest Partenon, świątynia Ateny na ateńskim akropolu.

Plan powtórki na trzy wieczory

W tym dziale nie opłaca się czytać podręcznika po raz trzeci. Punkty siedzą w czterech umiejętnościach: porównać Ateny ze Spartą, wyjaśnić, jak działała demokracja, przypisać bitwę do roku i policzyć wiek oraz odstęp między datami. Tylko ostatnia wymaga kartki i ołówka, pozostałe trzy ćwiczy się przez odpytywanie.

Na wieczór drugi przygotuj jedną sztuczkę pamięciową: trzy bitwy w kolejności to Maraton, Termopile, Salamina — M, T, S, czyli „maraton to start”. Daty 490 i 480 różnią się jedną cyfrą, więc warto je powtarzać razem z nazwami, nigdy osobno.

Czwarty krok jest najważniejszy i nie zmieści się w tabeli: cały arkusz na czas, bez zeszytu i bez podpowiedzi. Dopiero wtedy wychodzi, czego brakuje, bo braki w tym dziale są najczęściej punktowe — jedna pomylona data, jedna grupa wpisana do złej kolumny, jeden wiek wyliczony bez dodania jedynki. Przy czytaniu nie ujawniają się w ogóle.

Dwie uwagi praktyczne. Sprawdzajcie z kluczem razem, zadanie po zadaniu, i przy błędzie pytaj „co tu trzeba było dopisać”, a nie „dlaczego tego nie wiesz”. A jeżeli zostało mniej niż godzina, odpuść mity i postaw wszystko na tabelę Ateny–Sparta oraz na trzy bitwy z datami — z tych dwóch zagadnień pochodzi największa część punktów w całym arkuszu.

Jak wygląda nasz arkusz do tego działu

Najwięcej punktów rozdaje tu zadanie z osią czasu: daty do uporządkowania i wyliczenie odstępu między dwiema z nich. Obok stoi tabela porównawcza dwóch miast-państw do uzupełnienia, test wyboru o urzędach i zgromadzeniu, zdania prawda albo fałsz o tym, kto miał prawa obywatelskie, dopasowanie bitwy do dowódcy i do skutku, zadanie z imionami bogów i ich dziedzinami oraz polecenie „wyjaśnij, dlaczego…”, w którym liczą się dwa argumenty. Kartkówka zbiera pierwszą część działu i mieści się w kwadransie.

Wersje A i B mają tę samą punktację i ten sam zakres, a różnią je daty wybrane do zadań oraz kolejność poleceń, więc nadają się na dwa podejścia pod rząd albo dla dwojga dzieci.

Do każdego elementu dołączamy klucz w osobnym podfolderze, dzięki czemu wydruk arkusza nie zdradza odpowiedzi. Pliki są gotowe do druku na A4. Zadania są nasze i ułożone pod wymagania podstawy programowej MEN, dlatego obejmują ten dział także wtedy, gdy w szkole rozdziały idą w innej kolejności.

Najczęstsze błędy i pułapki

Lista powstała z zadań, w których punkty wyciekają najczęściej. Warto przejść ją na głos dzień przed sprawdzianem: każdy punkt to jedno pytanie i jedna odpowiedź.

„Grecja była państwem.” Nie była. Były setki samodzielnych polis, które łączyły język, bogowie, Delfy i igrzyska, a dzieliło prawie wszystko inne.

Akropol pomylony z agorą. Akropol to wzgórze z warownią i świątyniami. Agora to plac handlu i zgromadzeń. Dwa słowa, dwa różne miejsca.

Flota przypisana Sparcie. Ateny były potęgą morską, Sparta lądową. Ta jedna zamiana psuje zwykle całą tabelę porównawczą.

„W demokracji ateńskiej głosowali wszyscy.” Głosowali wyłącznie wolni, dorośli mężczyźni z ateńskich rodzin. Kobiety, niewolnicy i metojkowie nie mieli praw, a byli większością mieszkańców.

Mylenie demokracji bezpośredniej z dzisiejszą. Ateńczyk głosował sam na placu, nie wybierał posła, który zagłosuje za niego.

Rok 404 p.n.e. wpisany do IV wieku. Należy do V wieku p.n.e. Zasłoń dwie ostatnie cyfry i dodaj jeden — zawsze, bez wyjątku dla lat niekończących się na dwa zera.

Daty p.n.e. ułożone od najmniejszej liczby. Przed naszą erą większa liczba znaczy dawniej, więc kolejność od najstarszej to 776, 490, 480, 431, 336.

Termopile zapisane jako zwycięstwo. Obrońcy przegrali i zginęli; wartością tej bitwy był zyskany czas, nie wynik.

Hades wśród bogów olimpijskich. Mieszkał w świecie zmarłych, nie na Olimpie, i do dwunastu olimpijskich się nie liczy.

Partenon pomylony z rzymskim Panteonem. Partenon to świątynia Ateny na ateńskim akropolu. Nazwy brzmią podobnie, budowle są z dwóch różnych państw i epok.

Olimpiada użyta jako nazwa zawodów. U Greków olimpiada oznaczała czteroletni okres między igrzyskami, a nie same zawody.